انتشار گزارش نیویورک تایمز درباره ارتباط احتمالی برخی سدها و طرحهای انتقال آب با تأسیسات زیرزمینی نظامی جمهوری اسلامی، پرسشهای اساسی درباره شفافیت و پاسخگویی نهادهای نظامی در مدیریت منابع آب ایران را دوباره مطرح کرده است.
انتشار گزارش اخیر نیویورک تایمز درباره ارتباط احتمالی برخی سدها، طرحهای انتقال آب و تأسیسات زیرزمینی نظامی جمهوری اسلامی، واکنشهای متفاوت و گاه تندی در فضای مجازی ایجاد کرده است. برخی این گزارش را افشاگرانه میدانند و برخی نگراناند که چنین مطالبی بتواند بهانهای برای حمله به زیرساختهای آبی ایران فراهم کند. حتی بعضی از کارشناسانی که نامشان در گزارش آمده، نسبت به برداشتهای ایجاد شده واکنش نشان داده و بر مخالفت خود با حمله به تأسیسات غیرنظامی تأکید کردهاند.
این نگرانیها، بهویژه در شرایط جنگی، قابل درک است. اما در میان این واکنشها، پرسشی اساسی کمتر مطرح شده است: چرا اساساً نهادهای نظامی جمهوری اسلامی باید در پروژههایی که با بودجه عمومی و ظاهراً برای تأمین نیازهای آب و انرژی مردم اجرا میشوند، چنین نقش گستردهای داشته باشند؟ چرا اطلاعات مربوط به اهداف، هزینهها و پیامدهای بسیاری از این پروژهها در دسترس عموم نیست؟ و مهمتر از همه، چه نهادی بر عملکرد پیمانکارانی نظارت میکند که همزمان در ساخت زیرساختهای غیرنظامی و تأسیسات نظامی فعالیت دارند؟
در یک جامعه پویا و دموکراتیک، نهادهای نظامی و امنیتی نیز مانند سایر بخشهای حکومت موظف به پاسخگویی در برابر مردماند. هیچ نهادی صرفاً به دلیل برخورداری از قدرت نظامی یا دسترسی به اطلاعات محرمانه، نباید بتواند امکانات عمومی و بودجه کشور را خارج از نظارت قانونی در اختیار بگیرد. ساختار قدرت در برابر هر ریال از منابع عمومی مسوول است و باید بتواند ضرورت، فایده و پیامدهای تصمیمهایش را توضیح دهد.
تصمیمگیری درباره پروژههایی که زندگی و معیشت مردم را برای دهههای آینده تحت تأثیر قرار میدهند، باید با مشارکت واقعی جوامع محلی و بر پایه اطلاعات قابل بررسی صورت گیرد. البته امنیت ملی ممکن است محرمانه ماندن برخی اطلاعات را ضروری کند، اما محرمانگی نباید به پوششی برای فرار از پاسخگویی تبدیل شود. تفاوت بزرگی وجود دارد میان حفاظت از اسرار دفاعی یک کشور و پنهان کردن هزینهها، قراردادها و آثار محیطزیستی پروژههایی که با پول مردم اجرا میشوند.
در طول دهههای پس از جنگ ایران و عراق، قرارگاه سازندگی خاتمالانبیا، بازوی مهندسی و عمرانی سپاه پاسداران، به یکی از بزرگترین مجموعههای پیمانکاری کشور تبدیل شده است. این قرارگاه در اجرای پروژههای بزرگ نفت و گاز، سدسازی، تونلسازی و انتقال آب حضور داشته و از طریق شرکتهای وابسته و پیمانکاران مرتبط، سهم مهمی در فعالیتهای عمرانی کشور به دست آورده است. این موضوع پنهانی نیست؛ وزارت خزانهداری آمریکا نیز در گزارشهای خود از نقش اقتصادی گسترده این مجموعه و ارتباط مستقیم آن با سپاه پاسداران سخن گفته است.
اما بزرگی یک پیمانکار لزوماً نشانه موفقیت آن در خدمت به منافع عمومی نیست. وقتی بخشی از پروژههای سدسازی و انتقال آب با آثار مخرب محیطزیستی، تغییر جریان رودخانهها، فشار بر منابع آب زیرزمینی و آسیب به جوامع محلی همراه بودهاند، باید پرسید چه کسانی از اجرای این پروژهها سود بردهاند و چه کسانی هزینههای آن را پرداختهاند. آیا ارزیابی مستقل فایده به هزینه انجام شده است؟ آیا گزینههای کمهزینهتر و کمخطرتر بررسی شدهاند؟ آیا مردم مناطقی که از این طرحها آسیب دیدهاند، اساساً در تصمیمگیری نقشی داشتهاند؟
مساله زمانی پیچیدهتر میشود که احتمال استفاده از زیرساختها و امکانات پروژههای عمرانی برای اهداف نظامی نیز مطرح باشد. سالهاست برخی کارشناسان درباره ارتباط طرحهای انتقال آب با نیازهای تأسیسات هستهای و نظامی پرسشهایی مطرح کردهاند. در مقالهای که اوت ۲۰۲۵ در فارن پالیسی منتشر شد، به اطلاعات کارشناسان آشنا با پروندههای محرمانه اشاره شده بود که بر اساس آن دستکم ۶.۵ میلیون مترمکعب آب به یک مرکز هستهای انتقال یافته بود.
در مطلبی که دهم نوامبر در سایت خودنویس منتشر شد، به اطلاعاتی اشاره شد که سال گذشته از یک متخصص مدیریت آب با سابقه همکاری با شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس دریافت شده بود. او از جابهجایی تجهیزات مرتبط با دستگاههای حفاری مکانیزه تونل یا TBM در بخشهایی از فلات مرکزی، بهویژه استان یزد، سخن گفته بود. پرسش این بود که آیا تمام این جابهجاییها به پروژههای شناختهشده انتقال آب، حملونقل یا دیگر طرحهای غیرنظامی مربوط بودهاند؟
این روایت بهتنهایی استفاده نظامی از دستگاههای حفاری را ثابت نمیکند و محققان متعدد نیز امکان راستیآزمایی مستقل آن را نداشتهاند. اما وقتی سازمانهایی که مسوول اجرای پروژههای بزرگ تونلسازی هستند با ساختار نظامی نیز ارتباط مستقیم دارند، بررسی مسیر تأمین، مالکیت، جابهجایی و کاربرد این تجهیزات ضرورتی جدی پیدا میکند.
بخش دیگری از ماجرا به شرکتهای خارجی تأمینکننده این تجهیزات مربوط میشود. برخی سازندگان اروپایی دستگاههای حفاری را برای پروژههای غیرنظامی ایران فروختهاند و بر کاربرد عمرانی محصولاتشان تأکید کردهاند. اما پرسش درباره سرنوشت تجهیزات پس از تحویل، امکان استفاده مجدد از آنها و میزان نظارت بر مصرف نهایی همچنان مطرح است.
گزارش نیویورک تایمز اکنون بخشی از این پرسشهای قدیمی را دوباره مطرح کرده است. البته این گزارش نیز با محدودیتهای مهمی روبهروست. نزدیکی جغرافیایی یک سد یا پروژه انتقال آب به تأسیسات نظامی، بهتنهایی ثابت نمیکند که آن پروژه با هدف پشتیبانی از فعالیتهای نظامی ساخته شده است. بسیاری از سدهای ایران کارکردهای واقعی تأمین آب، آبیاری یا تولید برق دارند. نتیجهگیری درباره انگیزه ساخت هر پروژه باید بر پایه شواهد مستقل صورت گیرد، نه صرفاً همپوشانی نقشهها.
از سوی دیگر، نمیتوان نگرانی درباره پیامدهای احتمالی گزارش را بهانهای برای کنار گذاشتن پرسشهای قدیمی درباره فساد، قراردادهای غیرشفاف و آثار مخرب پروژههای آبی قرار داد. این دو موضوع با یکدیگر تناقضی ندارند. نویسندگان این مطلب با هرگونه حمله به زیرساختهای غیرنظامی، از جمله سدها، تأسیسات تأمین و تصفیه آب و سامانههای انتقال آب، مخالف هستند. تخریب چنین تأسیساتی میتواند زندگی میلیونها انسان را تحت تأثیر قرار دهد.
مخالفت با حمله به زیرساختهای غیرنظامی به معنای دفاع از عملکرد نهادهایی نیست که از بودجه عمومی برای اجرای پروژههای غیرشفاف استفاده کردهاند. نمیتوان سالها از تخریب محیط زیست، انتقال آب بینحوضهای و دخالت نهادهای نظامی در مدیریت منابع آب انتقاد کرد و ناگهان به این نتیجه رسید که چون خطر حمله نظامی وجود دارد، دیگر نباید درباره ماهیت و اهداف این پروژهها پرسشی مطرح شود.
در فضای ملتهب کنونی، بخشی از واکنشها ممکن است ناشی از نگرانی واقعی درباره امنیت مردم و آینده کشور باشد. برخی دیگر شاید از برداشتهای سیاسی و رسانهای نادرست هراس داشته باشند. این نگرانیها را نباید نادیده گرفت. در عین حال، باید مراقب بود که فضای احساسی جنگ به ابزاری برای منحرف کردن افکار عمومی از پرسشهای اساسی تبدیل نشود.
یکی از روشهای شناختهشده در چنین فضایی، نسبت دادن مواضعی غیرواقعی به کارشناسان اسم برده شده در گزارشهاست، بیآنکه مخاطب سخنان نقل قول شده از آنها را خوانده باشد. کسی درباره فساد احتمالی در سدسازی یا دخالت سپاه در پروژههای آبی پرسش میکند و ناگهان به تلاش برای بمباران سدها متهم میشود. منتقدی خواهان شفافیت درباره هزینههای عمومی است و در پاسخ، بحث به میهندوستی و دفاع از سرزمین کشیده میشود.
مساله مناسبات مالی برخی رسانهها و فعالان حوزه آب با نهادهای مرتبط با سدسازی و انتقال آب نیز شایسته بررسی مستقل است. سالهاست در میان بعضی روزنامهنگاران روایتهایی درباره پرداخت پول، اهدای سکه، کارتهای اعتباری و هدایا در ارتباط با پوشش رسانهای پروژههای عمرانی مطرح میشود. این روایتها تا زمانی که با اسناد معتبر تأیید نشدهاند، نمیتوانند مبنای اتهام به اشخاص باشند. اما بررسی شفاف منابع مالی رسانهها، روابط تبلیغاتی و تعارض منافع احتمالی، بخشی ضروری از روزنامهنگاری مستقل است.
در نهایت، مساله اصلی فراتر از گزارش یک روزنامه آمریکایی است. ما با ساختاری روبهرو هستیم که در آن مرز میان فعالیت اقتصادی، پروژه عمرانی و ماموریت نظامی در بسیاری از موارد روشن نیست. وقتی یک مجموعه نظامی میتواند هم پیمانکار پروژههای عظیم آبی باشد و هم در ساخت تأسیسات زیرزمینی نظامی نقش داشته باشد، نظارت بر قراردادها و هزینهکرد منابع عمومی اهمیت بیشتری پیدا میکند، نه کمتر.
دفاع از مردم ایران و سرزمین و پرچم، نباید به دفاع بیقید و شرط از تصمیمهای جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران تبدیل شود. سرزمین فقط خاک و مرز نیست. رودخانهها، آبخوانها، تالابها، جنگلها و منابع آبی که نسلهای آینده به آنها وابستهاند نیز بخشی از امنیت ملی محسوب میشوند. اگر به نام دفاع از کشور، منابع طبیعی آن تخریب شوند و مردم حق پرسیدن درباره هزینه و فایده این تصمیمها را نداشته باشند، باید دوباره درباره معنای امنیت ملی فکر کرد.
پرسش اصلی ما این است: آیا مردم ایران حق دارند بدانند چه میزان از بودجه عمومی برای پروژههایی هزینه شده که اهداف و پیامدهای واقعی آنها روشن نیست؟ آیا حق دارند درباره ساخت سدها، تونلها و طرحهای انتقال آب تصمیمگیری کنند و از نهادهای نظامی بخواهند عملکردشان را توضیح دهند؟ پاسخ این پرسشها را نباید هیاهوی فضای مجازی تعیین کند. همانطور که حمله به تأسیسات غیرنظامی با ادعای وجود مراکز نظامی در نزدیکی آنها توجیه نمیشود، وجود تهدید خارجی نیز نمیتواند مجوز پنهانکاری، فساد و تخریب محیط زیست باشد. مردم حق دارند هم از زیرساختهای حیاتی کشورشان در برابر جنگ دفاع کنند و هم از حکومت بپرسند با آب، خاک و پولشان چه کرده است. یکی را نباید بهانهای برای خاموش کردن دیگری کرد.