مدت‌هاست آرزوی نوشتن مطلبی را برای مجید توکلی و مجید دری در سر دارم و گرفتاری‌های روزگار اجازه  نمی‌دهد که، نمی‌دهد.

قصه این است که، شجاعت و قهرمانی «این دو مجید»، من را شیفته‌ی خود کرده است و البته این شجاعت نه از جنسِ شجاعت نداشته‌ی احمدی‌نژاد است و با تکیه بر پول نفت و آبروی ملت ایران و  فرهنگ و تمدن ایرانی است؛ که شجاعت اینان از سر حریت و آزادگی در عین اسارات و زندان است.

مجید توکلی را می‌شناختم و از سخنرانی مشهورش در دانشگاه امیر کبیر و  ضربه‌هایی که یک تنه بر پیکر استبداد زده بود، اطلاع داشتم. اما دروغ چرا، مجید دری را نمی‌شناختم تا همین چند وقت پیش که نامه‌ی زیرکانه و شجاعانه‌اش را به محمود احمدی‌نژاد دیدم .

ماجرای این نامه ، از این قرار است که مجید دری در آستانه ی بازگشایی دانشگاه‌ها از بند ۳۵۰ اوین نامه‌ای به محمود نوشته بود و به  احمدی‌نژاد پیشنهاد داده بود  که اگر شجاعتش را  دارد  تنها یک روز با اطلاع قبلی به یکی از دانشگاه‌های تهران بیاید. و البته همان جا هم او را به عاقبت این کار هشدار داده بود و ترسانده بود که اگر بیایی، شاهد  تلخ‌ترین روز زندگی‌ات  خواهی بود. و سرانجام  مجید در آخر نامه‌اش به محمود پیشنهاد ساده‌تری هم  داده بود و از خواسته بود که پیشنهاد اولش را قبول نکند و با اطلاع قبلی به دانشگاه نیاید. این نامه، من را با این مجید دیگر هم آشنا کرد و فهمیدم  کم نیستند قهرمانانی که آنها نمی‌شناسم.

چند روز قبل، شایع شد که احمدی‌نژاد می‌خواهد در دانشگاه تهران حضور یابد، تا به تعبیر مجید شاهدی بر تلخ‌ترین روز زندگی‌اش باشد. اما یکی دو روز بعد، خبرانصراف محمود منتشر شد و  با این توضیح جالب در سایت کلمه همراه شد که گویی احمدی‌نژاد «پیشنهاد دوم ِمجید‌» را پذیرفته و از حضور با اطلاع قبلی در دانشگاه منصرف شده است.

به همین بهانه،  من هم می‌خواهم  بر این نکته سنجی کلمه ،  چیزی بیافزایم و نکته‌ای را دیگر اشاره کنم و صاحبان بصیرت را بر تامل در آن فرا بخوانم.

به نظر من شجاعتی که محمود از آن دم می‌زند نوعی حماقت اگر نباشد، نوعی تظاهر اگر نباشد و نوعی ژست عوام فریبانه اگر نباشد، حداقل یک نوع مریضی است. هر آدم عاقلی می‌داند که،  شجاعت اگرچه  صفت پسندیده‌ای است اما شروط بسیار و همسایه‌های خظرناکی  دارد.

اولین و بدیهی‌ترین شرط شجاعت، آزادی و انتخاب است. نمی‌شود مجبور بود و کاری کرد و بابت آن ادعای شجاعت داشت. نمی‌شود از سر ترس جیغی کشید و آن را نعره‌ی شیرانه خواند. همه‌ی مردم تفاوت  جیغ و نعره را به خوبی می‌دانند. واکنشی که  بی‌اختیار انجام می‌شود، هر چند جسورانه باشد، چون از سر انتخاب نیست شجاعت به حساب نمی‌آید.

هم‌چنین، آشناترین و خطرناک‌ترین مرز شجاعت هم، حماقت است. نمی‌شود از خطری که در پیش روست خبر نداشت و ندانسته به آغوشش رفت و خود را شجاع خواند. کودکی که با آتش بازی می‌کند و خود را و خانه و کاشانه را به آتش می کشد، حتماً شجاع نیست و کسی هم او را شجاع نمی‌خواند. بازی با آتش، اگر از سر ندانستن و عدم  بلوغ نباشد، لاجرم از سر حماقت و یا دیوانگی است.

با این وصف، چه بهتر است این سوال در صدر افکار قرار گیرد، شاید اولیاء بصیرت و بصیرت طلبان هم  بشنوند که: براستی  شجاع واقعی کیست؟ مجید دری یا محمود احمدی‌نژاد؟

نمی‌دانم نامه‌ی همسر «شهید» باکری را به عزیز جعفری فرمانده سپاه  را خوانده‌اید یا نه. پیشنهاد می‌کنم آن را از دست ندهید، بخصوص آنجایی را که  آدم را به  صحنه‌ای مشهور از فیلم «پدرخوانده»  - یکی از بزرگ‌ترین فیلم‌های تاریخ سینما -  می‌برد وعظمت و هیبت گفتار مارلون براندو را به یاد می‌آورد که به شعورم توهین نکنید:

• لطفا به من نگویید چند موشک ساخته‌اید و یا چند هواپیما به هوا فرستاده‌ اید، از رشد اقتصادی و مادی هم نگویید. چون احساس می کنم به شعورم توهین می‌شود. می‌دانید که هم می‌فهمیم، و هم می‌دانیم. فقط پاسخ این سوال مرا بدهید که در این کشور که امثال شما آن را اداره می‌کنند، جایگاه کرامت انسان کجاست؟

و  شاید از آن هم مهم‌‌تر،  آن جایی  با ذکر یک  خاطره، رفتار شهید باکری و جعفری را مقایسه کرده است و آن جایی که از آزادی زنان در ازدواج با زیباترین ادبیات دفاع می‌کند که «درتفویض ولایتش به وظیفه ام عمل کرده‌ام»، تا از ناموس شهدا دفاع کنم. باور کنید به یاد خسرو شیرین  نظامی و نوشته‌ی دوزن از  «شهید» راه آزادی، سعیدی سیرجانی افتادم:

• به یاد دارم که روزی همسرتان به من گفتند که بدون اجازه شما کاری نمی‌ کنند و فقط از شما اجازه دارند که تا نانوایی بروند. این قضیه را برای حمید تعریف کردم و به او گفتم که از امروز من هم فقط با اجازه تو بیرون می‌روم و وظایف بیرون از خانه به عهده توست. او قبول کرد و به شوخی گفت که من نسبت به تو ولایت دارم و باید از من اطاعت کنی! اما چون دیر به دیر به خانه می‌ آمد، فقط یک بار توانست خرید خانه را انجام دهد و دفعه بعد که پس از ۱۵روز آن هم شبانه به خانه آمد با خجالت گفت:  «فاطمه! می‌توانم ولایتم را از شما بردارم؟ شما کارهای خانه و بیرون از خانه را انجام دهید!»... جناب سردار جعفری شما که اینگونه به حریم زنان معتقد هستید، نمی‌دانم وقتی آقای ذوالنور) ! (به خود اجازه دادند در جمع مردان، برای هدایت فکری آنها روایت‌های دروغ از زندگی خصوصی من و همسر آقا مهدی بیان کنند، چه حالی داشتید؟ من که گناهی نکردم چون طبق وصیت حمید و تفویض ولایتش به وظیفه‌ام عمل کرده‌ام. اما شما چه؟ آیا در دفاع از ناموس شهدا کوتاهی نکرده‌اید؟!!! نمی‌دانم! شاید اعتراض کرده باشید، اما صدای اعتراض‌تان به گوش کسی نرسیده! در صورتی که فرمایشات آقای ذوالنور نقل و نبات همه مجالس شده بود….

از خودم می‌پرسم، آیا  عزیز جعفری  توان و جرات ایستادن رو در روی همسر یکی از  ماندگارترین  «شهیدان»  این دیار و سرداران دفاع مقدس را دارد؟ آیا مردش هست که با همه‌ی سوغاتی‌هایش! با همسر این «شهید»  حداقل در باره‌ی جنگ و دفاع  مناظره کند؟ به‌راستی برای ملت ایران تمام وجود عزیز جعفری و یارانش به اندازه‌ی خاطره‌های  همسر «شهید» باکری ارزش دارند؟ بعید می‌دانم.

از طرفی دیگر، این رفتار همسر «شهید» باکری، برای من نشانی از کنشگری است. کنش‌گری در جنبش سبز. همانی که خیلی از مردها فراموشش کرده‌اند و این روزها  بیشتر زحمت و بارش  بر دوش زنانی چون شیرین و شیوا  و زهرا  و ژیلا و و مسیح و  فاطمه است.

فاطمه چهل امیرانی را ستایش می‌کنم نه تنها  به خاطر آن که همسر سردار سرداران «شهید» حمید باکری بوده  است، بلکه به خاطر آن که یک کنش‌گر سبز است و جای خالی بسیاری از مردها را پر کرده است و در مقابل بسیاری از  دوپاهای  ریش دار اما بی‌ریشه ایستاده است. پس ستایشش می کنم بسان یک زن!

ماجرای ترانه‌ی موسوی و حواشی اخیر  آن‌را آرش سیگارچی به خوبی مستند كرده است و می‌توان با خواندن متن آرش فهمید كه كدام طرف ماجرا مستند‌تر و مطمئن تر ماجرا را روایت كرده است .

از همین متن پیداست كه حداقل ۴ نفر تا كنون به مظلومیت ترانه موسوی و آنچه بر او رفته است شهادت داده‌اند و یك نفر هم بجز حكومت كودتا و بیست و سی آن را انكار كرده است.

اگر ماجرای ترانه‌ی موسوی آن گونه كه این چهار نفر گفته‌اند واقعیت داشته باشد و حتی اگر احتمال ضعیفی هم در صحت این ماجرا وجود داشته باشد، انكار آن نه شرط انسانیت است و نه كار آدم عاقل.

انكار وجود ترانه موسوی، اگر بسیار فجیع‌تر از كشتن او نباشد، كمتر از كشتن او نیست. نمی‌خواهم كسی را متهم كنم اما، اگر روزگاری -  كه دور به نظر نمی‌رسد - كسی به خون‌خواهی ترانه موسوی برخاست، بداند كه او همان شهید سبزی است كه دوبار كشته شده است ...

در مجلس هشتم؛ ۵ نفر از نماينده‌ها زن هستند و ۲۸۵ نفر هم مرد تشريف دارند. در اين مجلس مردانه! «لايحه دفاع از حقوق خانواده» در دست بررسي است. لايحه‌اي كه در صورت تصويب، به مردها اجازه مي‌دهم بدون اجازه و يا اطلاع همسر خود، مجدداً ازداوج كنند و براي اين ازدواج مجدد تنها كافي است كه «مرد» خانواده، «توانايي مالي»  خود را براي داشتن همسر دوم به دادگاه ثابت كند. در اين مجلس كه  ۹۸ درصد آن را مردها تشكيل مي‌دهند، امكان تصويب اين قانون و همراهي! نمايندگان مجلس با آن وجود دارد و البته اين همراهي صرفاً به خاطر جنسيت آنها نيست بلكه  پيش از هر چيز، به خاطر «بي ظرفيتي نمايندگان مرد در مجلس هشتم» است.

«بي ظرفيت بودن نمايندگان مرد در مجلس هشتم»  نه تعبير بنده است و نه غرض از اداي آن توهين به  اين مجلس مردانه است. اين تعبير را يكي از نمايندگان زن در مجلس هشتم به كار برده است* و  به نظرم  اگر تنها يك سخن حق در مجلس هشتم  از نمايندگان آن شنيده شده باشد، همين يكي است. فاطمه رهبر، اين تعبير را هنگامي به كاربرد كه مجلس در حال تصويب قانوني براي ازدواج موقت بود و او پيشنهادي براي اصلاح اين ماده داشت. پس از آن كه  شهاب‌الدين  صدر كه آثار مردي بر چهره‌اش به خوبي پيداست، اين ايراد را وارد ندانست و در رد آن اقامه‌ي دليل كرد، لاريجاني  از پشت تريبون مجلس  خطاب به خانم فاطمه رهبر گفت: «با اين توضيحِِ صدر، مشكل شما  هم  حل شد ». اين شوخي ديپلماتيك! لاريجاني، با خنده‌ي  نمايندگان مجلس همراه شد و همين قضيه سبب شد تا خانم  رهبر به لاريجاني اعتراض كند و با دلخوري  بگويد: « ظرفیت مجلس و نمایندگان مرد تا آن حدی نیست که رییس مجلس بخواهد چنین شوخی را با من داشته باشد.»

من از توضيح  اين نكته مي‌گذرم كه همين خنده‌ي دسته جمعي تا چه اندازه «ميزان ظرفيت» نمايندگان مجلس و پاي بندي آنها را به «حقوق خانواده»  نشان مي‌دهد . تنها براي اثبات نظر خودم مي خواهم آقايان نماينده،  لحظه‌اي را تصور كنند كه اكثر نمايندگان مجلس شوراي اسلامي و مجلس تشخيص مصلحت نظام  زن باشند و البته مشابه آنها بي‌ظرفيت! در آن صورت قانوني در مجلس شوراي اسلامي تصويب خواهد شد كه بر مبناي آن زن‌ها مي‌توانند بدون اذن و اختيار و اطلاع شوهرشان، ازدواج‌هاي مجدد داشته باشند. مردان مجلس! براي آن كه به ميزان ظرفيت خود پي ببرند بهتر است هنگام انديشيدن به اين لايحه بر سفره ي افطار بي‌ربنا و در حضور خانواده باشند تا با يك حساب سرانگشتي، به ميزان  ظرفيت خود و  آثار اجتماعي « لايحه دفاع از حقوق خانواده » پي ببرند.

* منبع اين خبر سايت يكي از مردان مرد مجلس  آقاي عليرضا  زاكاني است .

حكايتِ  زن و مردي جواني كه گرفتار مشتي لات و اوباش شدند، حكايت ما و سيد حسن خميني است. لات‌ها و اوباش‌ها، بنا به «مرام لاتي» به زن جوان دست درازي نمي‌كنند، و فقط از او مي‌خواهند اندكي براي آنها برقصد تا بزمشان گرم شود و  كيفشان كوك شود. زن جوان، مي‌رقصد و  خوش مي رقصد؛ آن گونه كه لات‌ها هم «حال» شان خوش مي‌شود. اين ميان شوهر جوان مي‌ماند و  يك دل سوخته و عربده‌هاي مستانه‌ي مشتي لات و اوباش.

مراسم افطار رهبري هم ، حكايت همين بزم  اوباش‌ها (موبوكرات‌ها) بود  و در گوشي‌هاي  آسيد حسن و خنده‌هاي مستانه‌ي گنده لات مجلس و دلِ سوخته‌ي ما.

حسن جان ، ما سياست مدار نيستيم. خيالت راحت. نه مي‌خواهيم  به بادت بدهيم  و نه مي‌خواهيم از ياد بروي . نه مي‌خواهيم سرت را بشكنيم و نه می‌طلبيم كه سكوتت را بشكنی، نه مي‌خواهيم جايت را تنگش كنيم و نه دور نشسته‌ايم كه لنگش كنی. ما فقط دل سوخته‌ايم، حسن!

حسن خان، ما سياست را مي‌فهميم. اين هم خيالت راحت. نه توقع ايستادن و دورشدن از كانون قدرت را  داريم و نه توقع كناره گرفتن و كنج عزلت گزيني و كوچ نجف نشينی. هم راهي‌ات را با آنها می‌فهميم و هم صدايی‌ات را با خودمان مي‌شنويم. از خوردنت را با آنها  به « يك» حيف مي‌گذريم  و به بودنت با ما «خيلي» كِيف می‌كنيم. خلاصه  «حال»ات را می‌فهميم؛ سيد.

می‌بيني آقا حسن!  آنها موفق شده‌اند. در گوشي‌ات را با رهبر، فرياد می‌زنند تا من اين گونه بنويسم و پشت كردنت را به محمود، انكار می‌كنند تا من اين گونه بسوزم. و من می‌نويسم  و تلخ می‌نويسم و تند مي‌نويسم «تا صاحب‌خبر شوي»...

اما؛ آسيد حسن!  از «اين خبرها» كه بگذريم. قرار ما اين نبود. قرار ما اين نيست. اميدوارم آن چه گذشت  آن گونه كه به من گفته‌اند، آن گونه كه ما ديده‌ايم و آن گونه كه فاطمه شمس نوشته است،  به آزادي «بي وعده و خبر»  كسي مربوط نشود و مربوط نباشد. اميدوارم آن زمان كه از آزادي «او» می‌گفتيد از دستگيري  نوری‌زاد بی‌خبر باشيد  فقط اميدوارم  «بی‌خبر» باشيد، اميدوارم ...حسن.

آسد حسن؛ قرار ما اين نبود! به  قول خودت، هنوز يكسال از خون شهيدان اين جنبش نگذشته است، آقا! ...

پيروزي احمدي نژاد در انتخابات ۸۴، محصول يك تقابل سياسي بود. احمدي‌نژاد هويت سياسي خود را با نفي گفتمان‌هاي سياسي و الگوهاي اقتصادي هاشمي رفسنجاني تعريف كرد و به كمك اين هويت مبهم، توانست در انتخابات ۸۴، بر هاشمي رفسنجاني فائق آيد. مقايسه‌ي آراء احمدي‌نژاد با آراء او در انتخابات مجلس ششم  اين ادعا را تقويت مي‌كند. مدلي كه احمدي نژاد از آن بهره برد، همان مدلي بود كه اصلاح‌طلبان را در انتخابات دوم خرداد ۷۶ به پيروز رساند، با اين تفاوت كه مدل احمدي‌نژاد  صريح‌تر، واضح‌تر و البته بسيار مبتذل‌تر از مدلي بود كه در دوم خرداد بر قدرت غالب شد؛ اگرچه نمي‌توان به رفتار سياسي احمدي‌نژاد در آن دوره و حتي به غير اخلاقي بودن آن ايراد گرفت كه غيبت اخلاق در سياست ايراني يك غيبت سيتماتيك و نهادينه است و اغلب سياست‌مداران پيشين هم، كم و بيش از اين آئين سياسي برخوردار بوده‌اند و كمتر مي‌توان نمونه‌هاي پاك و سره‌اي چون مهدي بازرگان را در آن يافت.

 اين بار، اسفنديار رحيم مشايي  - هم -  به دنبال يك تقابل است تا به كمك آن، خواسته‌هاي خود را پيش ببرد. اسفنديار معتقد است كه اغلب شركت‌کنندگان در انتخابات، براي نه گفتن به  پاي صندوق راي مي‌آيند و اين نه گفتن مستلزم ايجاد يك تقابل است. اما؛ تعريف يك تقابل سياسي و حتي اقتصادي براي اسفنديار ممكن نيست كه خود جزئي از سياست فعلي است. اما، ايجاد يك تقابل مذهبي و يا مكتبي براي تقابل با نهاد روحانيت و گفتمان مذهبي حاكميت، ممكن مي‌نمايد.

اسفنديار به يك تقابل مذهبي - مكتبي مي‌انديشد. مدلي از تقابل دين فقيهانه و دين عارفانه. نمونه‌اي از تقابل دين فقه انديش و دين تجربت انديش. الگويي از تقابل ايران و اسلام يا  فارس و عرب و به عبارت دقيق تر مدلي فانتزي از قرائت اصلاح طلبان در خصوص دين.( مدلي فانتزي تر از آنچه رضا راد منش به  آن اميدوار است)

اسفنديار - لابد - سري به بازار نشر مي‌زند و حجم كتاب‌هاي فانتزي و كتابچه‌هاي عرفاني را كه اغلب به عرفان دئيستي پرداخته‌اند مي‌بيند و با ديدن تيراژ و چاپ چندم آنها دل خوش مي‌كند كه جامعه‌ي هدف را خوب انتخاب كرده است. ديدار با هنرپيشه‌ها و هنرمنداني كه به اين آئين‌ها تعلق خاطر دارند و ايرانيان خارج‌نشيني كه با نوستالژي وطن گذران مي‌كنند  آغاز پروژه‌ي اسفنديار است. آغازي براي تقابل مكتب فقه گريز و ايراني اسفنديار و مكتب فقه پرور و اسلامي روحانيت. 

اسفنديار، خود را به آب و آتش مي‌زند تا هويت خود را بيابد و آن را فرياد بزند. دشمنان مذهبي و روحاني براي آن لازمند و اين دشمنان هويت او را تقويت مي‌کنند و چه دشمني بهتر از مصباح و سليمي نمين و شريعتمداري و مكارم شيرازي!

اسفنديار ابايي ندارد كه خود را حلاج  بخواند، تا جامعه‌ي هدف، او را  بر سر دار ببينند و او همان قهرمان مظلومي باشد كه جامعه ي ايراني تشنه‌ی آن است. قهرماني كه نقد آن روا نيست و افتاده‌اي  كه ديگر  زدن ندارد.

اسفنديار، شايد، از دو نكته غافل است. اول اينكه اين بازي  دير شده است و ديگر آن كه اين  تقابل هم خطرناك‌تر از آن است كه «حلقه‌ي اروميه» بتواند آن را پيش ببرد. بگذريم كه اساساً ظرفيت وجود اين تقابل در چهره و شخصيت و توان فرهنگي و علمي اسفنديار نيست. اگر قيافه‌ي احمدي نژاد به درد نوكري مردم مي‌خورد، «ته چهره‌»ي اسفنديار نه نشاني از عرفان دارد و نه اخلاق عرفاني. راز نهفته در شخصيت مبهم اسفنديار، اگر چه  استعداد آن را دارد كه به ابهام عرفان بيالايد اما، اين ابهام، استعداد ديگري را هم در خود به همراه دارد. «استعدادي كه داود احمدي‌نژاد هم بتواند آن را كشف كند»

اسفنديارخان اشتباه هم دارد. چند اشتباه بنيادي! به همان اندازه كه تقابل سياسي زود جواب مي‌دهد و مي‌تواند بر موج افكار عمومي و هيجانات انتخاباتي سوار شود، تقابل مكتبي و مذهبي دير ياب و دير كوش است. غفلت اصلي اسفنديار، اگر اساسا غفلت باشد، غفلت از جامعه‌ي مذهبي و ديني ايران است. به همان اندازه كه سياستمداران ايراني در سياست ورزي خود ناتوان و كم تجربه و جوان رفتارند، روحانيان و انديشمندان ديني، توانمند و پرتجربه و پيركردارند. از سنت حوزوي گرفته كه به نام بزرگاني چون جوادي آملي و علامه طباطبايي و مرتضي مطهري آراسته است تا سنت روشنفكري ديني كه بر شانه‌ي غول‌هايي چون عبدالكريم سروش و اقبال لاهوري ايستاده است.

سخن كوتاه، اگرچه قطار خالي سياست، بليط ورود كساني چون محمود را هم دارد اما  قطار سنگين فقه، مجال عرض اندام به قرائت فانتزي و كمدي اسفنديار را نخواهد داد. اگرچه جوي  آب سياست بد جوري در ايران سر بالا مي‌رود و مجال خواندن براي محمود و اسفنديار هم فراهم شده است؛ اما  درياي سنتِ ديني  تنها به نهنگاني چون مولوي و غزالي مجال شنا مي‌دهد .به قول حافظ:

 نه هر كه چهره برافروخت دلبري داند  ... نه هر كه آينه سازد سكندي داند
 نه هر كه طرف كج نهاد و راست نشست ... كلاهداري و آئين سروري داند 
هزار نكته ي باريك تر از مو اينجاست  .... نه هر كه سر بتراشد قلندي داند 

سالهاست جمعه گردي‌هاي آقاي نوري علا را مي‌خوانم. نه از سر علاقه و نه از سر جذابيت؛ بلكه از سر عادت! همان طور كه كيهان و تابناك و امروز مي‌خوانم. حاشا نمي‌كنم كه مدتي است  نوشته‌هاي آقاي نوري علا برايم جدي شده‌اند  و البته اين هم نه  به خاطر جدي شدن آقاي نوري علا و تاسيس انجمن سكولارهاست، كه  از خير سر  «جنبش سبز»  است. باور بفرمائيد هيچگاه فكر نمي‌كردم  كه روزي  بخواهم نوشته‌هاي اسماعيل نوري علا را نقد كنم، همان طور كه هيچ گاه فكر نمي‌كردم اندر مزاياي شركت در راهپيمايي روز قدس و بيست و دو بهمن  بنويسم .

بگذريم. آخرين جمعه گردي آقاي نوري علا را كه مي‌خواني، خوشحال مي‌شوي  كه ديگران هم  «جدي» شده‌اند و «ترازنامه‌ي سكولار»  بر خلاف  بسياري از نوشته‌هاي نوري علا،  از كنش‌گري خبر مي‌دهد نه از خرده‌گيري. من هم – بي تعارف – به وجد آمده‌ام  و اگر نبود اين جديت در متن،  اين گونه  دكتر اسماعيل نوري علا را مخاطب قرار نمي‌دادم. 

جناب نوري علا، قبل از همه مي‌پرسم: « اين مهم ترين و ـ اگر بشود گفت ـ مقدس ترين سند تاريخ بشريت » منظورتان كدام متن است؟ نكند اعلاميه‌ي جهاني حقوق بشر را مي‌گوئيد كه  سه سال پس از تاسيس نهاد سازمان ملل و در مجمع عمومي آن تصويب شد؟! شما كه قرار نيست  از دل يك نهاد عرفي و بر مبناي مناسبات عرفي انسان‌ها، يك «متن مقدس جديد»  را براي ما علم كنيد؟ البته  آن شرط – اگر بشود گفت – را هم جدي نگرفتم‌، معذورم بداريد. مدت‌هاست كه اين «اگر و مگر » مقدس مآب‌ها را كسي جدي نمي‌گيرد. 

اسماعيل خان! چه نيك گفته‌ايد خودتان كه  تا كنون كسي نتوانسته است به سكولاريزم «يک پسوند اسلامی چسبانده و آنها را ختنه و خودی کند» و هيچ حكومت اسلامي «هنوز موفق نشده است تا حکومت سکولار مذهبی را، همچون يک گزينهء ممکن سياسی، در اذهان مردم ما جا بياندازد» و چه درست استدلال كرده‌ايد  «همانقدر که احضار روز در دل تيرگی شب ناممکن است استقرار سکولاريسم نيز در بودن حکومت مذهبی و ايدئولوژيک غير قابل تصور بشمار می‌آيد».

 اما جناب نوري علا! اين از سركشي سكولاريزم است كه هيچ سوار نابلد و تازه كاري نمي‌تواند بر پشت آن بنشيند نه از ناتواني اصلاح طلبي! چرا دور برويم. در  همين متن خودتان نه «سكولاريزم راستين»  به دل می‌نشيند نه «سكولار واقعي» به مقصد رسيده است. چرا  كه سكولاريزم نه افسارش را به دين مي‌دهد و نه ايدئولو‍ژي بردار است، كه هر «راستي و كجي، هر اصيل و  بدلي»  نحيف تر از آن است كه بر سكولاريم بنشيند  و افسارش را در دست بگيرد. همان بهتر كه اين واژگان راستين و واقعي  بر اين اسب سركش سوار نشوند.  

آقاي نوري علا، من نمی‌دانم و واقعاً بي‌خبرم كه چه كساني درصدد «مطرح کردن خويش بعنوان رهبر اردوگاه سکولاريسم»اند،  از «کوششی که قصد منتفی ساختن گوهر سکولار يک حرکت را دارد» و  يا «تلاشی که برای ايجاد تفاوت‌های مصنوعی صورت می‌گيرد» كمترين اطلاعي ندارم. اما متن شما باخبرم می‌كند از  ستيزها و نگراني‌هاي زودهنگامي كه در ميان  سكولارهاست. متن شما از ترازنامه‌اي مطلعم مي‌كند  كه  دغدغه‌ي « مركزيت و اهميت سياسي فكر سكولاريسم و دكان‌ها و دريدن‌ها و تكه پاره شدن‌هاي آن است» و متن  مي‌ترساندم  از اينكه در ترازنامه‌ي سكولار، حكومت سكولار  را « حکومت مستقل از مذاهب» مي‌نامد، و از لزوم پاي بندي سكولارها به آن مي‌گويد و ناگهان پرده بر مي‌اندازد و چهره مي‌نمايد تا  «لبان خون چكان حكومت مذهبي فرقه‌ي اماميه»  را نشان دهد. غافل از آن كه صاحب اين ترازنامه‌ي  سكولار، نه هم‌نشيني با مذهب كه مرگ آن را نشانه رفته است. صميمي‌تر بگويم آقاي نوري علا! اين «فرقه اماميه» خواندن بيش از يكصد ميليون شيعه، قبل از هر چيز مرا به ياد فرقه خواندنِ  «جنبش سبز» توسط  همان حكومت «شبه مذهبي»  و «خود مذهبي خوانده» مي‌اندازد. ببخشيد، دست خودم نيست كه از اين واژه‌هاي فرقه و فتنه و خون و خون چكان  بسيار هراسانم و باز هم  ببخشيد كه از واژه‌هاي نامربوط و راهزن «شبه مذهبي» و «خود مذهبي خوانده» استفاده كردم،  كه آن هم از هيبت همان واژه‌هاي « شبه سكولار» و  «خود سكولارخوانده»ي شما بود كه بر خامه‌ام نشست.

واقع بين باشم، جناب نوري علا!  هم مبارزه‌ي اصلاح‌طلبانه، به سود سكولارها خواهد بود  و هم پيروز شدن آنها. اما نه مبارزه و نه پيروزي آنها به نفع «سكولاريزم»  نخواهد بود. مي‌دانيد چرا؟ چون سكولاريزم يك خواسته‌ي اصلاح‌طلبانه نيست. يك خواسته براندازانه است و حتي بالاتر از آن خواسته‌اي است فراتر از آنچه در خانه‌ها و كوچه‌ها و خيابان‌هاي ايران مي‌گذرد. آقاي نوري علا، لازم است بدانيد كه در ايران هنوز يك انگ «كمونيسم» در بسياري از خانه‌هاي ايران كافي است تا پدر، پسر را از خانه بيرون كند و باور كنيد در خاطر همين پدران  شباهت  سكولاريسم  به كمونيسم، بيشتر ازشباهت  ولايت فقيه به فاشيسم  است. آقاي نوري علا: « باور كنيد اينجا ايران است و هنوز هم جمعه ها تعطيل است».

خلاصه اينكه، جناب نوري علا! اگر خود را سبز مي‌دانيد و اصرار نداريد كه شما را «خود سبز خوانده» بنامند، حتي براي «مشاهده و نظاره»  هم كه شده، لازم است كمي جلوتر بيائيد، آن هم  در همين شرايط كنوني كشور! به تاكيد خودتان «در همين شرايط كنوني كشور، كه اصلاح‌طلبان قادر به برانداختن سپاه پاسداران و بسيج اسلامي نيستند».

با احترام

سارا زرتشت

«بايد از گذشته درس گرفت تا آينده‌ي بهتري داشته باشيم». اين  توصيه‌ي مشهور با سوء تفاهم‌هاي بسياري روبرو شده است. همين اندازه بگويم كه معلوم نيست  به اين توصيه،«  چه وقت » بايد عمل كرد!!

به همين بسنده مي‌كنم و ترجيح مي‌دهم  حالم را با واخواني و اصلاح منشور سبز بگذرانم، شايد حالم بهتر شود.  به قول حكيم عمر خيام؛ كه حسابي  فراموشش كرده‌ايم :

از دی كه گذشت هیچ ازو یاد مكن  ...   فردا كه نیامده است فریاد مكن

بر نامده و گذشته بنیاد مكن  ...    حالی خوش باش و عُمر برباد مكن

---

(توضيح: بخش هايي كه با عدد آغاز مي شوند  ، عيناً  از متن منشور سبز  انتخاب شده اند)

۱) ريشه ها و اهداف

 ۱-۱  ) بروز انحرافات گوناگون و موانع بتدریج سازمان یافته در مسیر تحقق اهداف و آرمان‌هایی چون عدالت، استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی که مردم به خاطر آنها انقلاب شکوهمند اسلامی را به پا کردند، ظهور گرایشات تمامیت خواهانه در میان برخی از مسوولین حکومتی، نقض حقوق بنیادین شهروندان، بی حرمتی به کرامت انسانی، سوءمدیریت دولتی، افزایش فاصله طبقاتی و محرومیت های اقتصادی و اجتماعی، قانون گریزی بل قانون ستیزی برخی مجریان قانون، نادیده گرفتن منافع ملی و ماجراجویی های عوامفریبانه در تعاملات بین المللی، فراموشی تدریجی و دردناک اخلاق و معنویت برای قدرت عواملی است که به نضج گیری نگرش های اعتراضی در میان دلسوختگان، دردمندان و قاطبه مردم ایران در سال های اخیر انجامید که بروز بارز و نیرومند آن در جنبش سبز مردم ایران پس از انتخابات دهم ریاست جمهوری در سال ۱۳۸۸  جلوه کرد.

• عبارت « جمهوري اسلامي » بايد حذف و يا اصلاح شود. به سه دليل؛ اول آن كه قرار گرفتن اين مفهوم، در كنار آرمان‌هايي چون «عدالت، استقلال و آزادي » صحيح نيست، چون  اين‌ها، آرمان‌ها و ارزش‌هاي بنيادينند؛ اما «جمهوري اسلامي» يك  شيوه‌ي حكومتي براي استقرار آنها است. يعني اين يك آرمان سياسي است،  اما آنها نوعي ارزش‌هاي اجتماعي و يا ارزش‌ هاي  بنيادينند .اما دليل دوم: يعني مي‌پذيريم كه به گواهي همانِ شعار مشهور انقلاب، «جمهوري اسلامي» يكي از خواسته‌ها و آرمان‌هاي انقلاب اسلامي بود، اما  همان طوري كه  منشور به سابقه‌ي جنبش در انقلاب مشروطه تاكيده كرده است،  اما به الگوي حكومتي آن جنبش يعني  «مشروطه ي مشروعه» اشاره‌اي نداشته، لازم است كه جمهوري اسلامي  نيز در منشور غائب باشد. دليل سوم هم بنيادي‌تر است. «جمهوري اسلامي» بيش از آن كه ناظر به يك « گفتمان» باشد، ناظر به يك الگوي حكومتي است و اين سبب ابهام در استعمال اين واژه مي‌شود .

• عبارت ِ «در سال هاي اخير» بايد حذف شود. به سه دليل؛ اول آن كه اين عبارت، يك «قيد زماني» را بر «انحراف‌ها و اعتراض‌ها»  اعمال مي‌كند و آن وقت تعيين اين زمان، دردسر ساز خواهد بود و عامل تشتت آراء. از طرف ديگر، تعيين هر زماني براي انحراف، «نوعي پيش داوري» است و سوم اين كه، انحراف و اعتراض به شيوه‌ي حكومت و الگوي زمامداري فعلي و لزوم اصلاح قانون اساسي، از همان روزهاي اول حكومت و با مرحوم آيت‌الله طالقاني، مرحوم بازرگان، مرحوم بختيار و مرحوم مفتي‌زاده  و ديگران! آغاز شد.

  ۱- ۲  ) جنبش  سبز با پایبندی به اصول و ارزش‌های بنیادین انسانی، اخلاقی و دینی و ایرانی، خود را پالایش‌گر و اصلاح‌گر روند طی شده در نظام جمهوری اسلامی ایران در سال‌های پس از انقلاب می‌داند و بر این اساس حرکت در چارچوب قانون اساسی و احترام به نظر و رای مردم را وجه همت خویش قرار خواهد داد.

• عبارتِ «اصول و ارزش هاي بنيادين انساني، اخلاقي و ديني و ايراني» بايد اصلاح شود. به سه دليل؛ نخست آن كه  مجموعه‌ي «اصول و ارزش‌ها» چند مجموعه يا شبكه‌ي  «متفاوت»اند و چه بسا تعدادي از آنها « نسبي» باشند. دليل دوم  آن كه  اجتماع اين ارزش‌ها مجموعه‌ي عظيم و متنوعي خواهد شد كه تشخيص آن دشوار و تاويل بردار است و چه بسا يك مجموعه ي «بسيار ناساز گار»  باشد. و سوم اين كه اگر مراد «اشتراك اين ارزش‌ها» باشد، همان قيدهاي « انساني، اخلاقي» كفايت مي‌كند چون ارزش‌هاي  ديني و ايراني لابد!  ارزش‌هاي انساني و اخلاقي هم هستند.

 ۱- ۳  ) جنبش سبز حرکتی در تداوم تلاش مردم ایران برای دستیابی به آزادی و عدالت اجتماعی و تحقق حاکمیت ملی است که پیش از این در برهه هایی چون انقلاب مشروطیت، جنبش ملی شدن نفت و انقلاب اسلامی خود را جلوه گر ساخته است. بازخوانی تجربه معاصر در تلاش برای تحقق اهداف والای اجتماعی مردم ایران نشان میدهد که تنها از طریق تقویت جامعه مدنی، گسترش فضای گفتگوی اجتماعی، ارتقاءسطح آگاهی و جریان آزاد اطلاعات، مشارکت موثر احزاب و تشکل ها وهمچنین زمینه پردازی برای فعالیت آزاد روشنفکران و فعالان اجتماعی- سیاسی وفادار به منافع ملی در چارچوب تحول خواهی و ایجاد تغییر در وضعیت موجود می توان اهداف جنبش سبز را عملی کرد. و این امر مستلزم توافق و تاکید بر اصول حداقلی و مطالبات مشترک و ایجاد تعامل و هماهنگی میان همه نیروهایی است که علی رغم داشتن هویت مستقل با پذیرش تکثر در درون جنبش، زیر چتر فراگیر جنبش درکنار یکدیگر قرار می گیرند.

• قيد «وفادار به منافع ملي» را  بايد برداشت. اين قيد نافي روشنفكري است. به سه دليل! اول اينكه روشنفكر ممكن است  درصدد « تغيير و تعريف » مفاهيم  منافع و مليت و منافع ملي برآيد، يعني مفهوم روشنفكري پيش از اين مفاهيم بايد تصور شود. ديگر اين كه  اين قيد مي‌تواند روشنفكران را به دو دسته وفادار و غير وفادار تقسيم كرد و اين يك «‌پيش‌داروي» است و  سوم آن كه تعبير «منافع ملي»  حافظه‌ي تاريخي ما را به ياد «اقدام عليه امنيت ملي»  و مصائب آن مي‌اندازد .

• عبارت «مطالبات مشترك» يك عبارت «مبهم» است كه بايد شفاف شود. به  سه دليل اول آن « نوع » اين مطالبات معلوم نيست. دوم آن كه  «مبارزه ي مشترك»  الزاماً با مطالبه‌ي مشترك يكي نيست و مي‌توان با «مطالبات غير مشترك» هم  مبارزه‌ي مشترك داشت و سوم آن كه تشخيص مطالبات و يافتن اشتراك آنها،  «يك فرايند» است كه اگر به بعد از مبارزه موكول شود، تضميني ندارد و اگر  قبل از مبارزه مشخص شود، سازو كار آن معلوم نيست و البته در حين مبارزه  هم، «‌يك شكاف بالقوه» است كه هر لحظه مي‌تواند مانند يك شمشير دولبه عمل كند.

در دفاع از نقد و انتقاد :

 هر ادعايي را مي‌توان مورد پرسش و انتقاد قرارداد. هر مدعايي را مي‌توان نقد كرد و در خصوص آن چون و چرا كرد.

آيا انتقاد لازم است سازنده باشد؟ معلوم است كه نه! چه بسا ويران كردن يك مدعا خدمت بزرگتري به معرفت بشري است  انتقادِ سازنده، نه انتقاد است و نه سازنده. ( منظور از سازنده  در اين تركيب، سازنده ي معرفت نيست، سازنده ي مدعا يا تقويت مدعي است )

 انتقاد و عقلانيت  :

 در منظر معرفت شناسان، عقلانيت به معناي تبعيت كامل از استدلال صحيح است.  عقلانيت يا نظري است و يا عملي. عقلانيت نظري يعني عقلانيتي كه به باورها و عقايد  ناظر است و عقلانيت عملي يعني عقلانيت هايي كه به اعمال ناظرند. عقلانيت نظري، صفتي براي وصف عقايد است و عقلانيت عملي، صفتي براي وصف اعمال. اگر گفتيم عقيده اي عقلاني است، مرادمان عقلانيت نظري است و اگر عملي را عقلاني خوانديم، مقصود  عقلانيت عملي است. *

 تنها قيدي كه  بر انتقاد و  نقدكردن لازم است، عقلاني بودن آن است. عقلاني بودن، يعني پاي‌بند بودن به گونه‌اي از عقلانيت  و عقلانيت به معناي تبعيت كامل از استدلال صحيح است.

 انتقادِ خالص،   از جنس نظر و عقيده است و لذا منظور از انتقاد عقلاني، انتقادي است كه تابع گونه‌اي از عقلانيت نظري باشد. تنها انتقاد عقلاني است كه در خدمت معرفت بشري است و به آن كمك مي‌كند.

 هر قيد ديگري بر انتقاد، انتقاد را به اسارتِ رفتار مي‌برد و او را نه در خدمت معرفتِ بشري، كه  بي‌واسطه در خدمت آدمياني قرار مي‌دهد كه آن را توصيه مي‌كنند و مي‌پسندند. انتقادي كه به خدمت گرفته شود، نه يك نظر كه يك فعل است. به عبارت دقيق‌تر، يك « فعل گفتاري » است. يعني اگرچه از جنس كلام است اما در اصل فعلي است كه  در واقعيت حاضرمي‌شود و در آن تصرف مي‌كند.(مي‌توان اين گونه انتقاد‌هاي مركب يا ناخالص را اعتراض يا ايدئولو‍ژي هم ناميد، من در اينجا از اين دو واژه پرهيز مي‌كنم )

 آن گاه كه، انتقادي كه به مقام عمل  نازل مي‌شود، لازم است به عقلانيت عملي، متصف باشد  در غير اين صورت، غير عقلاني است. گاه  انتقادي كه در مقام عمل ، به عقلانيتِ  عملي پاي بند نيست، براي دفاع از خود به مباني مندرج در عقلانيت نظري گريز مي‌زند و با يكي كردن  اثبات و استدلال، مخاطب را آگاهانه گول مي‌زند  و از دامن انصاف، به دامن معرفت مي‌گريزد و  براي دفاع اخلاقي از خود، به نسبيت اخلاق  محتاج مي‌شود. به مثل، اين گونه انتقاد ابزاري براي مخالفت با معرفت است نه همراهي با معرفت و سلاحي براي كشتن مدعي است نه كشتن مدعا. (عنوان مقاله به اين نوع نقد ناظر است، كه متاسفانه بسيار رايج است.  مثلا برچسب مي‌زند و به آزادي عقيده استناد مي‌كند. يا تهمت مي‌زند و به حق دفاع متوسل مي شود. حكم مي‌دهد  و به محاكمه‌ي عادلانه  تكيه مي كند! )

 آن گاه، كه انتقاد مي ورزيم، نه تنها لازم است به عقلانيت پاي‌بند باشيم بلكه لازم است بدانيم به كدام گونه از عقلانيت محتاجيم  تا مخاطب را نه به دام مغلطه‌هاي منطقي اسير كنيم  و نه به كام ِ ايدئولو‍ژي هاي انساني  ببريم.

 اميدوارم اين  مقدمات به اندازه‌اي  عقلاني و روشن باشد كه  بتواند سوال‌هايي از اين دست را توضيح دهد. سوالاتي مانند: اگر عملكرد آقاي فلان در  بهمان سال لازم است عقلاني باشد. آيا اين عقلانيت از جنس نظر است يا عملي؟ اگر عملكرد آقاي فلان در سال بهمان عقلاني  نباشد، براي نشان دادن آن چه بايد كرد؟ انتقاد از عملكرد آقاي فلان، با اتكا به عقلانيت عملي بايد انجام شود يا عقلانيت نظري  يا هر دو؟ انتقاد از عملكرد آقاي فلان در سال بهمان، اگر تنها به عقلانيت عملي پای‌بند باشد آيا يك فعل گفتاري نيست؟

 و اما تمثيلي بر  اصل ماجرا:

گاهي عملكرد فرد با نظرات او نمي‌خواند. مثلا آقاي فلان داعيه‌ي دفاع از حقوق زنان را دارد اما خود چند همسري را گزيده است. ظاهراً يك تناقض  مسلم وجود دارد. يا نظرات اين فرد از عقلانيت نظري برخوردار نيستند و يا رفتار اين فرد از عقلانيت عملي پيروي نمي‌كند. معمولاً رسم بر اين است كه در اين وضعيت با اشاره به نظرات فرد ( شبكه ي باور او )  و ذكر نمونه هايي از عمل ( مجموعه ي رفتار او ) به فرد انتقاد مي‌شود  و در اين انتقاد « ناسازگازيِ » رفتار و گفتار، بزرگ نمايي مي‌شود تا براي مخاطب موجه جلوه كند.

عجيب است اگر بدانيم كه اين گونه انتقاد خود به گونه‌اي از « مغالطه » دچار است. اين  انتقاد، در بهترين شكل، گاهي به عقلانيت نظري وفادار است  و گاهي به عقلانيت عملي. يعني به جاي آن كه ناسازگاري عقايد و باورهاي فرد را نشان دهد و يا رفتار فرد را غيرعقلاني بخواند، از ادغام رفتار و گفتار ملغمه‌ي عجيبي مي‌سازد كه  نه معرفت‌زاست و نه حقيقت‌ياب.

سوال بنيادي اين است : چه ضرورتي دارد كه رفتار قبلي و گفتار فعلي فرد «سازگار »  باشند؟  براي آن كه از تعجب اين  سوال بيرون آييد،  به تمثيل  زير دقت كنيد:

 احمد روزنامه نگاري است كه  در ۳۵ سالگي دو همسر اختيار كرده است. در ۶۵ سالگي احمد،  با يكي از انجمن‌هاي فيمينستي آشنا مي‌شود و پس از چند جلسه حضور در جلسات انجمن، به تدريج، به اين « باور » مي‌رسد كه چند همسري  با حقوق  بنيادين زن تناقض دارد. احمد  موضوع را با هر دو همسرش به ميان مي‌گذارد. اما هيچكدام حاضر نمي‌شوند كه از او جدا شوند و احمد هم نه تنها هر دو را « دوست » دارد و به زندگي با آنها علاقه مند است،  بلكه به لحاظ قانوني بدون توافق، اختيار جدايي را ندارد و فرزندان او هم با اين جدايي آسيب مي‌بينند. هم زمان، آخرين مقاله‌ي احمد، با عنوان «دو همسري ، تجاوز به حقوق زنان است »  منتشر مي‌شود  و با عكس العمل هاي منتقدين مواجهه مي‌شود.

 سوال اين است: آيا ( چگونه ) مي توان به نوشته‌هاي عقلاني احمد در خصوص تك همسري انتقاد كرد؟  براي پاسخ به اين سوال گفتار و رفتار منتقدان را  مرور مي‌كنيم:

 منتقد اول، از آخرين مقاله ي او با عنوان « دو همسري ، تجاوز به حقوق زنان است »  انتقاد مي‌كند و رفتار و گفتارِ محمود را متناقض مي‌خواند.

منتقد دوم، نه تنها از احمد انتقاد مي‌كند، بلكه او را به  رياكاري و فريبِ مردم متهم مي‌كند.

منتقد سوم، احمد را شيادي مي‌خواند كه بر موج افكار عمومي سوار شده است تا به زعم خود به نان و نوايي برسد.

منتقد چهارم، از احمد مي‌خواهد تا در خصوص  تناقض موجود در رفتار و گفتار خود توضيح دهد تا به رياكاري متهم نشود.

احمد توضيح مي دهد. او در پاسخ به منتقد ان، تلاش مي كند تا نظام رفتاري خود را توضيح دهد و با توسل به عقلانيت عملي  دو همسري خود را توضيح دهد و با اتكا به عقلانيت نظري از تك همسري دفاع كند.

 به نظر مي‌رسد:

 منتقد اول، مرتكب يك مغالطه شده است. او به گونه‌هاي متفاوت عقلانيت عملي و نظري توجه نداشته است.

منتقد دوم، از مغالطه‌ي منطقي،  خود به يك  فعلِ گفتاري  رسيده است. اين منتقد اگرچه محمود را به «اشتباه» متهم مي‌كند اما رفتار او « عقلاني » است.

منتقد سوم، نه تنها از مغالطه‌ي خود به يك رفتار رسيده است بلكه با  «شياد خواندن» احمد، مرتكب عدول از عقلانيت عملي شده است و خود به عدول از عقلانيت عملي متهم مي‌شود.

منتقد چهارم، به ماهيت متفاوت نظر و عمل آگاه است و با توضيح از محمود مي‌خواهد اين تفاوت را روشن سازد و افكار عمومي را در اين خصوص  آگاه سازد  تا در پرتو معرفت، امكان قضاوت آگاهانه فراهم شود.

توضيح احمد، به لحاظ نظري عقلاني  است، به لحاظ عملي، عقلاني است و در كل  معرفت زا وآگاهي بخش است.

  البته ماجرا به پايان نرسيده است. منتقد پنجم از راه مي رسد و از احمد مي‌خواهد تا تلاش قانوني خود را براي جدايي از يكي از همسرانش انجام دهد  تا در افكار عمومي بخشيده شود . منتقد ششم، اظهار نظر زن‌هاي احمد را فاقد جايگاه قانوني مي‌خواند و به حقوق اوليه آنها استناد مي‌کند. منتقد هفتم، دو همسري احمد را با توجه به رضايت همسرانش  و فقدان اختيار او عقلاني مي‌داند و منتقد هشتم براي دفاع از احمد به منتقدان او حمله مي‌كند و نمونه‌هاي مشابهي را يادآوري مي كند و ... ( و اين ماجرا ادامه  دارد)

 *اين تعاريف را از مصطفي ملكيان وام گرفته‌ام. پيشنهاد مي‌كنم براي تفصيل بيشتر در خصوص آنها به مصاحبه‌ي ملكيان با نقد و نظر و سايت نيلوفر مراجعه شود. بخصوص آنجا كه به شرايط نسبي بودن عقلانيت اشاره مي‌كند و  تفاوت عقلاني بودن با درست و نادرست بودن گزاره‌ها را شرح مي‌دهد.