سکولاریسم

یکی‌ از مباحث بسیار مهم و اساسی‌ای که ما باید به آن بپردازیم مساله سکولاریزم است. علت آن این است که جمهوری اسلامی یک نظام سیاسی استبدادی مذهبی‌ است، و همواره در تعریف سکولاریزم مغلطه کرده. به همین دلیل مردم عادی مساله سکولاریزم را درست متوجه نشده‌اند. من با پاره‌ای از دوستان عزیزی که در جنبش سبز قرار دارند وقتی‌ که صحبت از جدایی دین از حکومت می‌‌کنم، فوری من را به دین ستیزی متهم می‌‌کنند. و یا وقتی‌ که به دوستان عزیزم عرض می‌‌کنم که در طرح شعار  های خودتان سکولار باشید، آنها فکر می‌‌کنند که منظور من اینست که شما دین ستیزی کنید. اما اصلا چنین نیست. و برای حل این مشکل به نظرم رسید که صرفا در مورد سکولاریزم گفت و گوئی داشته باشم با هم سنگران خودم در جنبش سبز. سکولاریزم از سه جنبه مورد بررسی قرار گرفته می‌‌شود. یکی‌ سکولاریزم در مفهوم فلسفی‌ آن، دیگری سکولاریزم در مفهوم سیاسی آن، و در پایان سکولاریزم در مفهوم جامعه شناسی‌.

من تلاش می‌‌کنم که این سه را از همدیگر جدا کنم و تعاریف آن را خدمت شما دوستان عزیز عرض کنم و در نهایت ببینیم که جامعه ما در چه مرحله‌ای است و برای رسیدن به دموکراسی‌ ما به چه چیزی نیاز داریم. همینطور پرسشی را مطرح کرده بودند یکی‌ دیگر از دوستان در مورد لائیسیته و تفاوت آن را با سکولاریزم را خواسته بودند که من در این گفتار به مفهم لائیسیته هم خواهم پرداخت و تفاوت این دو را برای دوستان عزیز عرض خواهم کرد.

سکولاریزم در مفهوم فلسفی‌ خودش به معنای نگرشی این جهانی‌ است، یا گیتیایی‌ است در مقابل نگرشی که مفهوم نگاه آسمانی و الهی را دارد و یا در فارسی‌ به آن می‌‌گویند نگاهی‌ که مینویی است. مینو به معنای بهشتی‌ و آسمانی. سکولاریزم به دنبال بهبود وضعیت زندگی‌ انسان است بدون اینکه بخواهد به دین مراجعه کند. منحصرا توسط خرد انسانی‌، توسط علم، توسط سازمانهای اجتماعی می‌‌خواهد زندگی‌ انسان را در این جهان بهبود ببخشد. و در جهت خیر و سعادت زندگی‌ دنیوی انسانها تلاش می‌‌کند.

بنابراین سکولاریزم یک فلسفه ایجابی است، یعنی‌ یک فلسفه مثبت است. یک فلسفه‌ای است که بیشتر می‌‌گوید که ما چه کار باید بکنیم، تا اینکه بخواهد بیاید و نفی دین بکند. و این نگرش سکولاریزم معطوف به زندگی‌ این جهانی‌ است که انسانها دارند در آن زندگی‌ می‌‌کنند. می‌‌خواهد بهبود ببخشد شرایط مادی این جامعه را. کاری به این کار ندارد که بخواهد مسائل روحانی را بهبود ببخشد. نمی‌‌خواهد آخرت شما را درست بکند. می‌‌گوید که ما به همین مسائلی‌ که در این جهان وجود دارد به همین مسائل می‌‌پردازیم. آقای خمینی وقتی‌ که آمدند بهشت زهرا در آن سخنرانی‌ خود گفتند که “ما هم دنیای شما را آباد می‌‌کنیم و هم آخرت شما را.” سکولاریزم می‌‌گوید که ما کاری به کار آخرت شما نداریم ما دنیای شما را آباد می‌‌کنیم.

از ویژه‌گی‌های دیگر سکولاریزم این است که دین انسانیت است. به قول اینگرسول “یک نگاهی‌ است که در آن استقلال فکری بشری بیان می‌‌شود.” هر فردی واجد ارزش است، یک نگاه اومانیستی است به جهان. و انسان‌ها با یک ادبیات و یک نگرشی که این جهانی‌ است با همدیگر صحبت می‌‌کند. روابط‌شان را بر مبنای روابط جهان دیگر برقرار نمی‌‌کنند. به قول همین متفکر می‌‌گوید که ما “نیمکت را بر منبر ترجیح می‌‌دهیم.” یعنی‌ کسی‌ نمی‌‌تواند بیاید برود بالای منبر و با قول و قرار‌هایی‌ که راجع به آن جهان می‌‌خواهد بدهد، بیاید و درباره مسائل این جهانی‌ ما تصمیم بگیرد. ما می‌‌توانیم خودمان برای مسائل خودمان با مراجعه به عقل خودمان، انسان‌ها بنشینیم روی یک نیمکت و راجع به مسائل این جهانی‌ با همدیگر صحبت بکنیم و با تکیه بر خرد خودمان این مسائل و مشکلات را حل بکنیم. ما نیازی نداریم که کسی‌ برود بالای منبر برایمان.

از لحاظ اخلاقی‌ سکولاریزم در پی ترقی‌ اخلاق است. تا بالا‌ترین مدارج ممکنه. این ترقی‌ در حقیقت مقصود اصلی‌ زندگانی انسانی‌ است. که شامل کمالات علمی‌، کمالات اخلاقی‌، جدای از این است که شما بخواهید که با خدا باشید یا بی‌ خدا باشید. اصلا به طور کلی‌ در اخلاق سکولاریزم شما نیکی‌ می‌کنید به این دلیل که کار نیک کردن خوب است. یک ضرب المثل فارسی‌ ما داریم که می‌گوید “تو نیکی‌ میکن و در دجله انداز، که ایزد در بیابانت دهد باز”. سکولاریزم می‌‌گوید که “تو نیکی‌ می‌‌کن و در دجله انداز چونکه نیکی‌ کردن کار خوبی است.” دیگر کاری به این ندارد که ایزد در بیابانت دهد باز. بخاطر اینکه ایزد و یا خداوند به تو پاداش می‌‌دهد شما نبایستی که کار خوب کنید. شما بایستی کار خوب را انجام بدهید، برای اینکه عمل خوب، درست است. در نتیجه تاکید او همچنان بر مسائل این جهانی‌ و مادی است. به همین دلیل در حیطه و چهارچوبه یک نگرش ماتریالیستی یا یک نگرش مادی قرار می‌‌گیرد. در حیطه و نگرش نگاه ناتورالیستی قرار می‌‌گیرد، طبیعی است. یک نگاه اومانیستی دارد. انسان گرایانه است. این جهانی‌ است. بر خلاف نگرش‌های الهی که به ماورالطبیعه هستند. ورای طبیعت هستند

در نگاه سکولار، چون ما امر مقدس نداریم، در نتیجه شما می‌‌توانید تفکر بکنید. می‌‌توانید نقد کنید. می‌‌توانید داوری کنید. می‌‌توانید باز نگری کنید در اندیشه‌های خودتان. بر خلاف نگرش‌های الهی که بخاطر اینکه مقدس هستند، امکان داوری در برابر آنها وجود ندارد. امکان این وجود ندارد که وقتی‌ که شما می‌‌گویید یک چیزی را که مقدس است دیگه در آن تفکر بکنید. شما صرفا به این دلیل که این امر یک امر مقدسی است، به عنوان قدسی‌ بودن، شما دیگر آنرا می‌‌پذیرید. مهم نیست که آیا درست باشد یا غلط باشد. آیا به درد این جهان شما می‌خورد یا اینکه این جهان شما را خراب می‌کند. صرفا به این دلیل که این امر یک امر مقدسی است، در نگرش‌های الهی، بر این مبنا شما بایستی که بپذیرید. و جلوی نقد و جلوی اندیشیدن را می‌‌گیرد. شما بایستی همواره پرستش بکنید. بایستی مورد تکریم قرار بدهید، بایستی همیشه تقدیس کنید مسائل الهی را.

من امیدوارم که در این فرصت کوتاهی که وجود دارد توانسته باشم لااقل مبانی اولیه سکولاریزم به عنوان یک نگرش فلسفی‌ را مطرح کرده باشم. اگر هم دوستان سوالی‌ یا مطلبی یا نقدی را دارند نسبت به مطالبی که بیان شد خوش حال می‌‌شوم که نظرات و نقدشان را بشنوم و اگر که لازم شد من فکر می‌‌کنم که گفتاری در زمینه فلسفه سکولاریزم می‌‌تواند کار گشا باشد در این زمینه. اما هدف من در این گفتار بیشتر این است که برسم به آن مراحلی که سکولاریزم در فلسفه سیاسی داشته و مسائلی‌ که باعث بوجود آمدن سکولاریزم شده به عنوان یک جنبش سیاسی و اجتماعی، و بپردازیم به اینکه حالا ما بایستی چه بکنیم و نقش سکولاریزم در رابطه با دین اسلام و جامعه ایران چیست.