نویسنده بی‌طرف؛ رسانه بی‌طرف

نوشته‌ی خود را با طرح این دو سوال آغاز می‌کنیم: آیا یک نویسنده می‌تواند بی‌طرف باشد؟ آیا یک رسانه می‌تواند بی‌طرف باشد؟پاسخ به این دو سوال به تعریف ما از نویسنده، رسانه، و بی‌طرفی بستگی دارد. در این وجیزه وارد بحث فنی و تعریف دقیق این سه کلمه نمی‌شویم و برای آن‌ها معانی‌یی را در نظر می‌گیریم که اکثر مردم اهل مطالعه در ذهن دارند. تنها کاری که می‌کنیم این است که نویسنده را به دو گروهِ "نویسنده‌ی خبر" و "نویسنده‌ی نظر"، و رسانه را به دو گروهِ "رسانه‌ی حزبی" و "رسانه‌ی غیرحزبی" تقسیم می‌کنیم تا نقطه‌ی شروعی برای بحث ما باشد. این گروه‌بندی البته ناقص و غیردقیق است ولی آن‌را برای طرح مبحث در یک مقاله‌ی کوتاه کافی می‌دانیم. به‌طور خلاصه می‌توان گفت نویسنده‌ی خبر می‌تواند و باید بی‌طرف باشد. نویسنده‌ی نظر نمی‌تواند بی‌طرف باشد. رسانه‌ی حزبی نمی‌تواند بی‌طرف باشد. رسانه‌ی غیرحزبی می‌تواند و باید بی‌طرف باشد. نویسنده‌ی خبر، چه در هنگام تهیه‌ی خبر، چه در هنگام خبر گزاری و دروازه‌بانی خبر، می‌تواند و باید بی‌طرف باشد. خبر -و نه تفسیرِ خبر- طرحِ نوشتاریِ رویداد است با مختصات معلوم و مشخص. ارائه‌ی این مختصات، بدون دخالت دادن احساسات و نظر، عصاره‌ی خبر را تشکیل می‌دهد. حذف یک خبر، یا پر رنگ کردن یک خبر، یا دگرگون کردن یک خبر، ناقض بی‌طرفی خبرنویس یا خبرگزار است.

نویسنده‌ی نظر (که می‌تواند تحلیل، تفسیر، نقد، تقریظ یا امثال این‌ها باشد) نمی‌تواند بی‌طرف باشد. نویسنده‌ی نظر، همان‌طور که از اسم‌ش پیداست، صاحب نظر است و نوشته‌ی او حول نظر او شکل می‌گیرد. این نظر، به نوشته‌ی او شکل و جهت می‌دهد و ایجاد سمت و سو می‌کند. این که چنین نویسنده‌ای رعایت اعتدال و انصاف بکند، الزامی نیست ولی قابل توصیه است.

رسانه‌ی حزبی، مانند نویسنده‌ی صاحب نظر به دنبال تقویت و اشاعه‌ی نظر خود در میان مخاطبان است. رسانه‌ی حزبی باید در ارائه‌ی مطالبِ نویسندگانِ هم‌سوی خود تعادل ایجاد کند و طیف‌های مختلف را از راست تا چپ -در محدوده‌ی تفکر حزبی- در بر بگیرد. رعایت اعتدال و انصاف، و نیز انتشار مطالبی مغایر با نظر حزب یا درج انتقادات بیرون حزبی، توسط چنین رسانه‌ای مطلوب است و تاثیر مندرجات آن را بر مخاطبان غیرحزبی افزایش می‌دهد.

رسانه‌ی غیرحزبی  اما، باید تا حد امکان بی‌طرف بماند. وظیفه‌ی مسئولان چنین رسانه‌ای به مراتب دشوارتر از رسانه‌های حزبی‌ست چرا که باید توازنی کامل میان مطالب ناهمگون و حتی متضاد ایجاد کنند. رسانه‌ی غیرحزبی باید تنها خبرهایی را که بی‌طرفانه نوشته شده درج کند، و نظرهایی را که نویسندگان مختلف از طیف‌های مختلفِ فکری و سیاسی نوشته‌اند، به صورت کاملاً متوازن ارائه دهد. منتهی‌الیه چپ و منتهی‌الیه راست در چنین رسانه‌ای، عدول از بی‌طرفی و سنگین کردن وزن خبر و نظر به سود یک گروه فکری و سیاسی، و طرح نظرهایی‌ست که با حقوق بشر منافات دارد. در چنین رسانه‌ای خطر سنگین شدن کفه به یک سمت، بیشتر از نشریات حزبی‌ست که با مراقبت دائمی باید جلوی آن گرفته شود.

"خودنویس" –آن گونه که من به عنوان ناظر بیرونی می‌بینم- رسانه‌ای‌ست غیرحزبی که تلاش می‌کند تا حد امکان بی‌طرف بماند. به همین لحاظ اخبار در خودنویس باید به صورت کاملا بی‌طرفانه تنظیم و ارائه شود. انتخاب و انتشار نظرها، اعم از تفسیر و نقد و تقریظ و امثال این‌ها باید چنان باشد که همه‌ی گروه‌های فکری را –به استثنای گروه‌هایی که افکار و اعمال‌شان ناقض حقوق بشر است- در بر بگیرد و صفحه‌ی شناور رسانه در بستر رویدادهای کشور تعادل‌ش به هم نخورد. ایجاد چنین تعادلی در رود پر تلاطم و موج خیز حوادث البته آسان نیست و به همین لحاظ نمی‌توان انتظار کاری بی‌نقص داشت. تنها با انتقاد است که می‌توان ایرادهای احتمالی را مرتفع کرد و رسانه‌ای کاملا منعطف و متعادل به دست آورد. در این مورد، بعدها با ذکر مصادیق بیشتر خواهیم نوشت.