مصاحبه‌کننده، مصاحبه‌شونده و چگونگی انجام مصاحبه

مصاحبه‌ی مسیح علی‌نژاد با رضا پهلوی در یکی دو هفته‌ی گذشته بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های اینترنتی داشت. عمده‌ی توجه‌ها، نه به محتوای این مصاحبه که به شیوه‌ی پرسش و پاسخ و مسائل بعدی آن بود. خبرنگار مصاحبه‌کننده به خاطر این مصاحبه به شدت مورد توهین قرار گرفت و البته از طرف هواداران رضا پهلوی در مورد این توهین‌ها توضیحاتی داده شد که در جای دیگر به این موضوع پرداخته‌ام و قصد تکرار آن را ندارم. موضوعی که امروز می‌خواهم مطرح کنم، چگونگی انجام مصاحبه است. آیا اصولاً خبرنگار حق طرح هر پرسشی را دارد؟ اگر آری، این پرسش‌ها چگونه باید مطرح شود؟ اگر مصاحبه‌شونده شخصیتی سیاسی با تعداد زیادی هوادار باشد و مقام اجتماعی یا فرهنگی خاصی داشته باشد، آیا این‌ عوامل حصاری به دور او ایجاد می‌کند که نباید از این حصار عبور کرد و به طریقی که فرضاً با یک فرد عادی مصاحبه می‌شود، با او مصاحبه کرد؟

 یا نه، هیچ محدودیّتی برای چگونگی طرح سوال وجود ندارد و خبرنگار با حفظ یک سری اصول حرفه‌ای و اخلاقی و اجتماعی که منطبق با شیوه‌نامه‌ی رسانه و عرف و قانون است باید هر سوالی را که به ذهن او می‌رسد یا از قبلْ آن‌ها را آماده کرده است یا این سوال‌ها سوال‌های مردمی‌ست که خبرنگار با آن‌ها در ارتباط است مطرح کند؟ تکلیف شیوه‌نامه‌ی رسانه و قانون که مشخص است؛ می‌ماند موضوع عرف که این عرف از کجا می‌آید و از چه قرار است؟

برخی، مصاحبه‌ی مسیح با رضا پهلوی را با مصاحبه‌ی اوریانا فالاچی با محمدرضا پهلوی مقایسه کرده‌اند. البته جز نام پدر و پسر این قیاس قیاس مع‌الفارق است و نه مسیح اوریانا فالاچی است و نه رضا پهلوی پادشاه صاحب تاج و تخت. ولی یک تعداد سوال همواره مطرح بوده، که شبهاتی را ایجاد کرده، و مسیح سعی کرد با طرح این سوال‌ها پاسخی برای آن‌ها بیابد. او این سوال‌ها را به گونه‌ای مطرح کرد که به مذاق عده‌ای از هواداران پادشاهی و نیز عده‌ای از اهل رسانه (یعنی صرفاً به خاطر اصول حرفه‌ای) خوش نیامد و از طرف گروه اول واکنش‌هایی نشان داده شد که نه تنها اصولی نبود، بل‌که انسانی هم نبود؛ یعنی به جای طرح انتقاد از خبرنگار، این گروه به ترور شخصیت خبرنگار پرداختند که همان‌طور که گفتم در جای دیگر به آن پرداخته‌ام و این موضوع را دوباره در این‌جا مطرح نمی‌کنم.

چیزی که به لحاظ فنی مطرح بود و متاسفانه در باره‌ی آن گفت‌وگو نشد حدّ خبرنگار مصاحبه‌کننده برای انجام مصاحبه بود. کسی نگفت که مسیح می‌توانست و می‌بایست تا کجا پیش برود؟ چگونه سوال‌های خود را مطرح کند؟ طرز نشست و برخاست و شیوه‌ی برخورد و لحن کلام‌اش چگونه باید باشد و موضوعات دیگری از این قبیل.

در توجیه درستی شیوه‌ی مصاحبه، به ویدئوی برخی مصاحبه‌گران حرفه‌ای غربی استناد شد که آن‌ها سیاست‌مدار را در منگنه سوالات قرار می‌دادند و راست و چپ و پشت سر هم حرف او را قطع می‌کردند تا به سوال آن‌ها پاسخ داده شود. آیا این شیوه باید در عالم خبرنگاریِ ما، اندک‌اندک جا بیفتد و مرسوم شود؟ یا خیر این شیوه به طور بنیادی مشکل دارد و هیچ خبرنگاری حق ندارد در گفت‌وگو با کسی چنین شیوه‌ای را در پیش بگیرد؟

پاسخ به این گونه سوال‌ها نباید دوگانه باشد، یعنی اگر ما انتظار داریم خبرنگار مثل برّه‌ی مظلوم در مقابل مصاحبه‌شونده قرار بگیرد و اجازه بدهد او تا هر جا که دل‌اش می‌خواهد به حرف‌های مربوط و نامربوط خود ادامه بدهد، و خبرنگار وسط صحبت او ندود و حرف او را قطع نکند و اصراری برای گرفتن پاسخ نداشته باشد و آن‌قدر صبر کند تا شخص مصاحبه‌شونده در صورت تمایل به سوال او پاسخ دهد، یا اصلاً پاسخ ندهد و کار پاسخ دادن را به شیوه‌ی کش دادن و خشک و تر بافتن آن‌قدر طول بدهد تا زمان مصاحبه به پایان برسد، آن‌گاه چنین روشی را باید در مقابل "هر" شخصیت سیاسی و "هر" مقام مطرح در جامعه در پیش بگیرد. یعنی نمی‌توان گفت چون این شخصیت به حکومت اسلامی وابسته است، خبرنگار حق دارد هرگونه خواست با او رفتار کند و اصلاً این‌گونه رفتارِ بی‌پروا مورد تائید و تشویق ماست، ولی همین خبرنگار حق ندارد با شخصیت‌های محبوب ما، بی‌پروا رفتار کند و باید حدّ و حدود خودش را بداند و احترام شخصیت مورد نظر و هواداران او را رعایت کند و باقی به همین ترتیب.

گمان می‌کنم اکنون که در حال گذار از یک جامعه‌ی بسته به جامعه‌ی باز هستیم و طلیعه‌ی این باز شدن را در جامعه‌ی مجازی خودمان می‌بینیم و منتظریم این باز شدن را در جامعه‌ی حقیقی خودمان نیز ببینیم، بهتر است یک حدّ وسط مایل به تندروی را در پیش بگیریم تا فضا هر روز باز و بازتر شود اگرچه در زمان ما جامعه، این فضای باز را تندروانه و خارج از عرف بداند. همین فضای باز و به ظاهر تندروانه در جامعه‌ی ما، در جوامع پیش‌رفته، عادی و پذیرفته شده است و این‌گونه جوامع ده‌ها پله بالاتر از ما قرار دارند؛ اما دلیلی هم ندارد که بخواهیم یک‌شبه ره صد ساله طی کنیم و تجربه کسب‌نکرده به حدّ آن‌ها برسیم لذا شیوه‌ی گام به گام شاید بهترین روش‌ها باشد.

مصاحبه‌ی مسیح علی‌نژاد با رضا پهلوی شاید به مذاق عده‌ای –و حتی خود خبرنگار به خاطر عوارض بعدی‌اش- خوش نیاید، اما گام اول در باز کردن چنین فضایی‌ست. چنین مصاحبه‌هایی را با تمام ضعف‌های حرفه‌ای‌اش بپذیریم و از آن‌ها برای گام برداشتن به سمت پیش‌رفت و آزادی استفاده کنیم.

Subscribe to comments feed نظرات (4 نوشته شد):