تفاوت کارتون و کاریکاتور

عدم اطلاع سردبیران و بسیاری اهالی مطبوعات ما از مقوله‌ای حرفه‌ای، مساله‌ای غیر طبیعی نیست. سال‌های سال است که در مطبوعات ما "کارتون" منتشر می‌شود، اما اسمش را هم می‌گذاریم "کاریکاتور"، و بعد ارزش‌گذاری هم می‌کنیم که چه کاری کارتون است و چه کاری کاریکاتور.

کاریکاتور، تاریخچه‌ای طولانی دارد. اما لابد بهتر است به ریشه کلمه بپردازیم. "کاریکاره" را اغراق معنی کرده‌اند و هنر کشیدن چهره‌های اغراق شده را 'کاریکاتورا" خوانده‌اند. کاریکاتور، هنر کشیدن چهره با روشی طنزآمیز و گاه هجو آمیز، برای معرفی بهتر خصوصیات فردی است که می‌کشیم. وقتی سخن از کاریکاتور به میان می‌آید، در مورد "چهره" مضحک اغراق شده حرف می‌زنیم. به عبارت بهتر. اکثر کارهای منتشر شده در مطبوعات، از کاریکاتور بهره می‌گیرد، اما کاریکاتور نیست.

البته شما می‌توانید بر اساس منطق اغراق هدفمند شوخ‌طبعانه. کاریکاتور پلنگ یا شیر یا دایناسور را هم بکشید، اما در عالم حرفه‌ای، وقتی حرف از کاریکاتور زده می‌شود، منظور همان چهره اغراق شده است.

اما "کارتون". ریشه این کلمه چیست؟ پاسخ' "cartone" به معنای مقوای فشرده، اما روزگاری به آثار هنری ترسیم شده بر مقوا که حتی می‌توانست طرح اولیه یا مطالعه کار بعدی اجرا شده بر سطوح دیگر هم باشد گفته می‌شد.

در دنیای امروز، کارتون به اثری هنری و البته اکثرا خنده دار اطلاق می‌شود که می‌تواند از فرم‌های کاریکاتوری هم استفاده کند. به عبارت بهتر، می‌توان کاریکاتور احمدی‌نژاد را در یک کارتون آورد. یا مثلا کاریکاتور یک هنرمند را در یک کار موضوعی طنز آمیز می‌کشیم تا مخاطب داستان را بهتر متوجه بشود.

کارتون، انواع و سبک‌های مختلفی دارد. کارتون دنباله‌دار، کارتون فلسفی (روشنفکرانه که به غلط در ایران کاریکاتور روشنفکرانه خوانده می‌شود)، کارتون ورزشی و ...

البته کاریکاتوریست‌ها برای اثرگذاری بیشتر، کاریکاتور چهره را با داستانی همراه می‌کنند که در ذهن مخاطب ماندگارتر شود، مثل کاری که دیوید لوین از جانسون، رئیس جمهوری آمریکا در دهه ۶۰ کشید. جانسون بخیه روی شکمش بعد عمل جراحی را نشان می‌داد، اما لوین آنرا تبدیل به نقشه ویتنام کرد.

دیوید لوین، ۱۹۶۶

کاریکاتور و کارتون، هر دو وارداتی هستند. بسیاری از سردبیران ما نگاهی عرفی دارند و بر اساس همان نگاه، تعاریف عجیب و غریب خودشان را ارائه می‌کنند که البته بارها در مطبوعات ایران به آن برخورده‌ام.

سال ۲۰۰۱ وقتی در کنفرانس مشترک کارتونیست‌های مطبوعاتی کانادا و آمریکا سخنرانی می‌کردم، نمونه‌های از کارهای منتشر شده در رسانه‌های ایران را نمایش دادم. از جمله کارهای  چاپ شده بر صفحات اول روزنامه‌های جامعه و صبح امروز و همچنین آثار مجلاتی مثل گل‌آقا را. جالب این بود که کارشناسان، کارهای دو روزنامه را "کارتون" ندانستند و می‌پرسیدند چرا در کشور شما، اسم "طرح" را کارتون می‌گذارند. البته منظورشان "کارتون مطبوعاتی" بود.

کارتون مطبوعاتی، ریشه‌ای ۲۶۰ ساله دارد. وقتی یک نقاش حکاک، داستانی طنزآمیز را فلز حکاکی می‌کرد تا بتوان آنرا روی کاغذ چاپ کرد. ویلیام هوگارت را پدر این هنر می‌دانند. کسی که داستانی طنز آمیز و سیاسی را مصور می‌کرد، و از منطق کاریکاتور هم برای کشیدن چهره‌ها بهره می‌برد.

کاری از هوگارت، ۱۷۵۱

کارتون‌های ادیتوریال، کارهایی بودند که در صفحات خبری یا اصلی روزنامه‌ها منتشر می‌شدند، اما بسیاری از روزنامه‌ها امروز کارتون را در بخش "نظر" چاپ می‌کنند. بخش بزرگی از کارتون‌های ادیتوریال، ترکیب کلام طنز آمیز با تصاویری مضحک هستند. کارتون ادیتوریال، به روز است اما می‌تواند برای مقایسه سخنان سیاسیون با قدما، نگاهی به قدیم هم داشته باشد.

کارتون ادیتوریال با تصویرسازی فرق می‌کند. کشیدن کارتون ادیتوریال، فعالیتی ژورنالیستی است. کارتونیست ادیتوریال، روزنامه‌نگاری است که با استفاده از هنر، پیامی را منتقل می‌کند. اما تصویرساز، هنرمندی است در خدمت مطالب روزنامه.

عدم درک بسیاری از قدیمی‌ها ناشی عدم شناخت، و نیز تنبلی تصویرسازان طناز و کارتونیست‌هایی است که دوست دارند کارشان "کاریکاتور" خوانده شود. البته ممکن است یک کارتونیست، کاریکاتوریست هم باشد، مثل افشین سبوکی و یا بزرگمهر حسین‌پور، که هم هنرمندانی چهره‌پرداز هستند و هم کارتونیست‌هایی که تجربه بسیار بالایی در کار مطبوعاتی و حوزه‌های دیگر کارتون دارند.

Subscribe to comments feed نظرات (1 نوشته شد):