مشکلی به نام پناهندگی

بعد از انتخابات ریاست جمهوری، بسیاری از فعالان سیاسی و روزنامه‌نگاران تازه متوجه مشکلاتی شده‌اند که هزاران ایرانی پیش از ایشان دچارش شده بودند؛ پناهندگی. سختی کار وقتی بود که عده‌ای از اینان مجبور شدند به طرق غیر معمول از مرز ایران عبور کنند. آرش بهمنی گزارشی در همین رابطه برای خودنویس نوشته است. آرش، خود شرایط پناهندگی را تجربه کرده و روزگار پناهندگان را از نزدیک دیده است. دو نفر از روزنامه‌نگاران و وبلاگ‌نویسان پناهجو نیز ما را در تهیه این گزارش یاری کرده‌اند.

پس از انتخابات ریاست جمهوری ایران در خرداد ماه سال ۸۸ و اعتراضاتی که متعاقب آن افتاد، بسیاری از فعالان سیاسی، مدنی، روزنامه‌نگاران و وب‌نگاران به دلیل شرایط به وجود آمده، راه ترک وطن را برگزیدند. بازداشت‌های گسترده در ایران، راه دیگری را برای این افراد باقی نگذاشته بود. بسیاری از این افراد تحت تعقیب بودند و احکام بازداشت برای شان صادر شده بود یا آن که حکم هایی که از قبل برای شان صادر شده بود، در حال اجرا بود.

طبیعتا این افراد امکان خروج قانونی از کشور را نداشتند و به همین دلیل سرنوشت خود را به دست دیگر افراد سپردند تا آن‌ها را به طور غیرقانونی از مرزهای غربی کشور خارج کنند. تاکنون مقصد بسیاری از این افراد، دو کشور همسایه ایران، ترکیه و عراق بوده است. گرچه تعداد افرادی که به ترکیه فرار کرده و از آن جا به قصد گرفتن پناهندگی برای کشور سومی اقدام کرده اند، بسیار زیاد بوده است؛ اما تعداد پناه جویانی که به عراق رفته‌اند نیز در نوع خود چشمگیر است.

برخی آمارهای غیررسمی خبر از حضور حدود ۵ هزار پناه جوی ایرانی در ترکیه می‌دهند، همان طور که تخمین زده می‌شود حدود ۲۰۰ پناه جو نیز در حال حاضر در کردستان عراق هستند.

این افراد که برای در پیش گرفتن زندگی بهتر، از کشور خود خارج شده‌اند، اکنون با شرایطی بسیار سخت مواجه‌اند. گرچه میزان این سختی‌ها و دشواری‌ها و همچنین نوع مشکلات، در دو کشور عراق و ترکیه با هم متفاوت است.

ترکیه:

همسایه شمال غربی ایران، از دیرباز مامنی بوده است برای ایرانیان فراری. گرچه ایرانیانی که به ترکیه می روند، عمومن دارای شرایط بسیار دشواری هستند. تلاش برای گرفتن پناهندگی باید از طریق UNHCR انجام شود.

عموم آنانی که در حال حاضر در ترکیه برای پناهندگی اقدام کرده‌اند، از شرایط دشوار خود و همچنین بی توجهی مسوولان این نهاد نسبت به وضعیت خود گله دارند. تعیین وقت برای مصاحبه اولیه گاهی تا یک سال هم طول می کشد. – با توجه به این نکته که اصولن سه نوبت مصاحبه با متقاضی پناهندگی انجام خواهد گرفت – چک کردن مدارک برای مصاحبه‌های بعدی نیز مدت زمان زیادی را می‌طلبد.

از سوی دیگر، بعد از این که فرد پناه جو خود را به سازمان ملل معرفی کرد، عملن هیچ نوع امکاناتی برای وی در نظر گرفته نمی‌شود. یعنی پناه جو بعد از معرفی کردن خود نباید انتظار هیچ نوع کمک مالی – حقوقی از کمیساریای عالی پناهندگان در ترکیه داشته باشد.

بسیاری از پناه جویان گرچه نوع برخورد کارکنان کمیساریای عالی پناهندگان را با خود توهین آمیز نمی دانند، اما نوع برخوردها را مناسب با شان و شخصیت خود نیز نمی‌دانند. به طور مثال اگر فردی به زبان انگلیسی تسلط کامل داشته باشد، شاید قادر باشد که کارهای خود را به پیش ببرد. بسیاری از کارمندان این نهاد، به زبان ترکی صحبت می‌کنند. علاوه بر آن، در هر ساعاتی از روز، باید انتظار داشت که مسوول ثبت نام پناهندگان به هر بهانه‌ای از دفتر خارج شود و باز نگردد. در این صورت، پناه جویان مجبورند که روزی دیگر با صرف هزینه‌های بسیار عموما از محلات دوردست  به دفتر این نهاد مراجعه کنند.

این بدین معناست که فرد پناه جو از زمان معرفی خود تا هنگام خروج از ترکیه – که گاهی حتی تا یک سال و نیم نیز به طول می‌انجامد – خود باید هزینه‌های زندگی، دست و پنجه نرم کردن با مشکلاتی که با اداره پلیس دارد، مسایل درمانی و ... را حل کند. از سوی دیگر مشکل عدم آشنایی با زبان را را نیز باید به این مشکلات اضافه کرد که دامن گیر بسیاری از این پناهندگان است. عدم آشنایی با زبان باعث می‌شود که این افراد حتی در حل مسایل روزمره زندگی خود نیز دچار مشکلات عدیده باشند.

مشکل دیگر، مزاحمت‌هایی است که پلیس ترکیه برای این افراد به وجود می‌آورد. بسیاری از پناه جویان از نوع رفتار پلیس با خودشان گله دارند. برخی از این افراد که توسط پلیس بازداشت شده‌اند، تا ماه ها نیز در زندان های ترکیه بوده‌اند. زندان هایی که حتا فاقد استانداردهای اولیه و اساسی است.

از سویی دیگر برخی پناهندگان مجبورند هر ماهه، پولی را با عنوان "پول خاک" به پلیس ترکیه بپردازند. پولی که ماهانه از آن ها گرفته می‌شود و در صورت عدم پرداخت، باید منتظر برخوردهای پلیس با خود باشند. بسیاری از مصاحبه کنندگان، مبلغ این پول را ۱۰۰ دلار در ماه ذکر کرده‌اند.

مساله دیگر، هزینه‌های بالای زندگی در ترکیه است. پناه‌جویان ایرانی که وارد آنکارا می‌شوند، عمومن از هزینه‌های بالای زندگی گله دارند. به خصوص آن که با توجه به شرایط خاص آن ها، امکان رسیدن پول به آن ها از سوی خانواده های‌شان در ایران، بسیار کم است. نهادهای حقوق بشری نیز تا ماه گذشته، عملا هیچ گونه کمکی به پناه‌جویان در زمینه‌های مالی نمی‌کردند و این افراد مجبور بودند که برای گذران زندگی دست به کارهای سیاه بزنند. کارهایی که طبیعتا به هیچ وجه با شان و شخصیت این افراد – فعالان سیاسی، مدنی، روزنامه نگاران و ... – تناسبی نداشت.

یکی دیگر از مشکلات این پناه جویان، مسایل امنیتی است. این افراد عمومن در ایران تحت تعقیب بوده‌اند و به همین دلیل از کشور خارج شده‌اند. اما صحبت‌های بسیاری درباره همکای نزدیک پلیس ترکیه با نیروهای امنیتی ایران در میان این پناه جویان وجود دارد. گرچه بسیاری از افراد، تاکنون به مشکلی امنیتی برنخورده‌اند، اما حداقل در یک مورد، در اوایل دی ماه سال گذشته، یکی از این پناه جویان توسط نیروهای امنیتی ایران مورد ضرب و شتم قرار گرفت. غیر از این مورد، تاکنون مورد مشهودی از مشکلات امنیتی قابل ذکر وجود نداشته است.

عراق:

وضعیت پناه جویان ایرانی که به کردستان عراق می‌روند، تا حدودی متفاوت تر از وضعیت این افراد در ترکیه است. برای ورود به کردستان عراق دو راه وجود دارد: نخست آن که با سپردن پول به قاچاق‌چیان، از مرز رد شد. برای عبور از مرز به وسیله قاچاق چی، نرخ های زیادی وجود دارد. اما نرخ معمول مبلغی میان یک تا یک و نیم میلیون تومان است. قاچاق‌چی‌ها پس از رد شدن از مرز، پناه جو را به حال خود رها می کنند و پناه جو خود باید بقیه مسیر در عراق را طی کند.

راه دیگر، استفاده از کمک‌های بعضی گروه های سیاسی است. این کمک‌ها تاکنون به برخی افراد شده است و آنها نسبت به دیگر پناه جویان از وضعیت مساعدتری برخوردارند، زیرا چتر حمایتی این گروه‌ها را بر سر خود می‌بینند.

آنان که به طور قاچاقی وارد کردستان عراق می‌شوند، با مشکلات دیگری دست به گریبانند. نیروهای پلیس در کردستان عراق، برای حفظ امنیت حضور چشمگیری دارند و تقریبا در تمامی مسیرهای بین شهرها، بیش از دو ایست بازرسی وجود دارد که مدارک افراد را کنترل می‌کند. پناه جویی که وارد عراق شده، در صورتی که توسط پلیس بازداشت شود، حداقل باید ۶ ماه را در زندان بگذراند. از سوی دیگر در عراق بدون داشتن مدارک شناسایی، امکان سکونت در هتل یا اجاره منزل، خرید تلفن و ... نیز وجود ندارد. زیرا برای انجام این کارها نیز به مدارک شناسایی است که باید توسط پلیس محلی کردستان – آسایش – تاییده شده باشد.

تنها راه برای سکونت در عراق برای آنان که قاچاقی به خاک این کشور وارد شده‌اند، این است که با صرف هزینه‌ای چند برابر هزینه‌های معمول، مسافرخانه‌ای را با حداقل امکانات، در یکی از محلات حاشیه‌ای در اختیار بگیرد. هزینه سکونت در اتاقی ۶ متری بدون هیچ گونه امکانات در کردستان عراق، حدود ۲۰ هزار دینار عراق است – تقریبن معادل ۱۷ هزار تومان – که طبیعتا در حالت‌های اضطراری تا ۵۰ هزار دینار هم بالا می‌رود.

پناه جویان ایرانی در کردستان عراق، عموما در دو شهر "سلیمانیه" و "اربیل" ساکنند. این دو شهر حدود ۳۰۰ کیلومتر با هم فاصله دارند و کنسول‌گری کشورهای مختلف در شهر اربیل – مرکز اقلیم کردستان – قرار دارد. هزینه هر بار مسافرت از شهری چون سلیمانیه به اربیل حدود ۵۰ هزار دینار است. دفتر UNHCR هم در اربیل و هم در سلیمانیه وجود دارد. اما این دفتر در شهر سلیمانیه اصولن فاقد هر نوع امکاناتی است.

مسوول بخش ایران این دفتر در سلیمانیه عموما در محل کار خود – که بیشتر شبیه به تعمیرگاه ماشین است – حضور ندارد. از سوی دیگر برای ثبت نام در این دفاتر، تنها می‌توان در روزهای مشخصی مراجعه کرد. وی تا حدود کمی به زبان فارسی آشناست، اما عملا کار خاصی برای پناه‌جویان انجام نمی‌دهد.  تنها فرمی را برای پر کردن به آن ها می‌دهد و به آنها اعلام می کند که چند ماه دیگر به این دفتر مراجعه کنند تا شاید اتفاقی در پرونده‌شان افتاده باشد.

وضعیت در شهر اربیل اما کمی بهتر است. پس از پر کردن فرم، برگه‌ای به پناه جو داده می‌شود که براساس آن وی می‌تواند تا یک سال در عراق اقامت داشته باشد. اما مشکل این جاست که گاهی اوقات پلیس‌های بین شهری، این مدارک را معتبر نمی‌دانند و برای پناه جویان مزاحمت ایجاد می‌کنند.

هم چون ترکیه، دفتر کمیساریای عالی پناهندگان در عراق نیز هیچ نوع امکاناتی در اختیار پناه جویان قرار نمی دهد. همچنین به دلیل در اختیار نداشتن مدارک شناسایی معتبر، امکان دریافت پول از ایران یا دیگر نقاط جهان نیز برای پناه جویان میسر نیست. دریافت پول تنها باید از طریق فردی انجام شود که یا تبعه عراق باشد یا آن که مدارک شناسایی لازم و معتبر و همچنین اجازه اقامت در عراق داشته باشد.

عدم آشنایی باز بان، در عراق نیز وجود دارد. به خصوص آن که در دفتر کمیساریای عالی پناهندگان، عمومن افراد با زبان فارسی آشنایی ندارند. در دفتر اربیل این سازمان، تنها یک نفر با زبان انگلیسی آشنایی دارد که در صورت عدم حضور وی، عملن پناهندگان قادر به انجام هیچ کاری نیستند.

مشکلاتی که در بالا ذکر شد، از طریق گفت و گو با تنی چند از پناه جویان ایرانی در ترکیه و عراق به دست آمده است. طبیعتن شاید مشکلات بیشتری نیز وجود داشته باشد که این افراد یا به آن‌ها توجه نکرده اند یا آن که تاکنون با آن برخورد نکرده‌اند.

بسیاری از پناه جویان ایرانی در عراق و ترکیه خواستار آن بوده‌اند که دفتر کمیساریای عالی پناهندگان، هماهنگی بیشتری با پلیس دو کشور ترکیه و عراق داشته باشد. زیرا پلیس این افراد را به دلیل ورود غیرقانونی، بسیار مورد ازار و اذیت قرار می‌دهد.

از سوی دیگر بلاتکلیفی و مدت زمان بسیار زیاد رسیدگی به پرونده‌ها نیز از جمله دیگر مشکلات این افراد است. پناه جویان ساکن عراق می‌گویند که کسی را نمی‌شناسند که از طریق دفتر UNHCR در عراق، از این کشور خارج شده باشد. اگر هم کسی تاکنون از عراق خارج شده، از طریق کنسول‌گری کشورهایی چون فرانسه و سوئد بوده است.

عدم آشنایی کارکنان این دفاتر با زبان فارسی از جمله دیگر مشکلات است. به خصوص آن که بسیاری از آنها با زبان انگلیسی نیز اشنایی بسیار کمی دارند و عملن قادر نیستند با پناه جویان رابطه برقرار کنند.

مشکل بزرگ دیگر برای پناه جویان در هر دو کشور، مسایل مالی است. با توجه به این که این افراد در شرایط غیرعادی از کشور خارج شده‌اند، عملا قادر نبوده‌اند میزان پول کافی را همراه خود داشه باشند و به همین دلیل پس از مدتی در این کشورها دچار مشکلات عدیده می شوند. به خصوص آن که کمیساریای عالی پناهندگان نه تنها هیچ گونه کمکی در این زمینه به پناهندگان نمی کند، از ارائه راهنمایی های لازم برای سکونت با هزینه کمتر در این کشورها نیز خودداری می‌کند.

Subscribe to comments feed نظرات (1 نوشته شد):