در ستایش گیر...در ستایش پیگیری

اگر خیال می‌کنید این را نوشته‌ام که گیر دادن‌های خودم را ستایش کنم، اشتباه کرده‌اید. کاری که من می‌کنم، عملا کار نیست. نشسته‌ام گوشه‌ای و می‌نویسم و سایتی را می‌چرخانم. یک ماه پیش داشتم کنار ساختمان‌های "واترگیت" راه می‌رفتم، و فکر می‌کردم باب وودوارد و کارل برنستین و سردبیران «واشینگتن پست» چه کار بزرگی کردند که فارغ از مصلحت سنجی‌ها و روابط عجیب و غریب واشینگتن، یک خبر ساده را پیگیری کردند که نهایتا منتهی به کناره‌گیری رئیس جمهور مقتدری مثل نیکسون شد.

 برای بسیاری از خوانندگان و افراد جانب‌دار، عدم تعلق خاطر به سیاستمداران و رهبرانشان در عین علاقه به ساختار یک جنبش قابل درک نیست. اما نمی‌توانم پنهان کنم که نگران جنبش هستم، اما حافظه‌ام هم کار می‌کند. فراموش نمی‌کنم که چه عواملی منتهی به انحراف انقلاب شد. فراموش نمی‌کنم که بین بهمن ۱۳۵۷ تا خرداد ۱۳۶۰، تعداد زیادی از فعالان سیاسی شکنجه شدند، دستگیر شدند و حتی سربه نیست‌شان کردند، اما جیک کسی در نیامد. سر به نیست کنندگان مورد حمایت ائمه جمعه برخی شهرها هم بودند.

فراموش نمی‌کنم که قانون مطبوعات سال ۵۸ و فشار‌های آیت‌الله خمینی و یاران حزب‌اللهی منتهی به تعطیلی برخی رسانه‌ها شد. رسانه‌هایی که می‌توانستند کار دانشجویان خط امام را بدون آنکه تحت تاثیر قرار بگیرند نقد و تحلیل کنند. نشریاتی که می‌توانستند انقلاب فرهنگی را حلاجی کنند و نابودی دانشگاه‌ها توسط گروهی دانشجوی قدرت‌طلب و روسای‌شان را افشا نمایند.

در همان سال‌ها اخبار شکنجه هواداران گروه‌های سیاسی را می‌توانستی در بعضی روزنامه‌ها و بولتن‌ها بخوانی، اما در نشریاتی که نمایندگان قدرت ناشرشان بودند.

پاکسازی آن سال‌ها به مطبوعات هم کشید و غیرخودی‌های حرفه‌ای که نگاهی متفاوت داشتند حذف شدند. حزب جمهوری اسلامی و روزنامه‌اش هم قدرت می‌گرفت...

بعد از خرداد ۶۰، همه چیز تقریبا فیلتر می‌شد. انتقاد جایش را به حمله به لیبرال‌ها و غیر خودی‌ها داد...آن سال، بعضی از گروه‌های چپ و نشریات حزبی‌شان مقابل قلع و قمع بعضی گروه‌های سیاسی سکوت کردند. چیزی نگذشت که در سال‌های ۶۱ و ۶۲، همان چپ‌ها را گرفتند و تواب‌سازی و شکنجه و اعدام و ...

یکی از دوستان روزنامه‌نگارم که در سال ۶۲ دستگیر شد، به تواب‌سازی‌ها در اوین اشاره می‌کرد. حتما حجاریان آرشیو کاملی از اعترافاتی که بقیه گرفتند دارد. برادر حسین‌ها همان دوران متبلور شدند.

آن سال‌ها به هر دلیلی، انتقاد از دولت گناه بود. حتی روزنامه رسالت نمی‌توانست از حدی بگذرد. انتقاد از نخست وزیر غیر قابل بخشش بود.

فرض کنید روزنامه‌ای در آن روزگار به محتشمی‌پور ایراد می‌گرفت که محمد عطریان‌فر را مامور ایجاد بازداشتگاه وصال کرده است. یا اینکه از جماعت در باره مرگ مشکوک دکتر سامی می‌پرسید. فکر می‌کنید دادگاه به آنها رحم می‌کرد؟

فکر می‌کنید حذف نیروهای سیاسی ملی تحت فشار چه کسانی انجام شد؟ چرا در رسانه‌های وقت کسی اعتراضی نکرد؟ یعنی معترضی وجود نداشت؟

مگر آن زمان‌ها نبود که خانمی به خاطر آنکه  در گفتگویی رادیویی،"اوشین" را الگویی برتر از "فاطمه زهرا" خوانده بود، ممکن بعد با حکم آیت‌الله خمینی جانش را از دست بدهد. آنقدر در مقدسات غرق شده بودیم که خیال می‌کردیم حتی اگر نام دختر پیامبر اسلام را بدون پسوند بنویسیم همان‌جا سنگ می‌شویم. چرا؟

سال ۶۷ با وجود ابتلای اکثر پیروان آیت الله خمینی به "آلزایمر" بخشی از تاریخ ماست. مگر روزنامه‌ها می‌توانستند خبر اعدام‌ها را در حکومت «عدل علوی» منتشر کنند؟ اگر هم می‌کردند، خب علی با منافقین جنگیده بود و تعداد زیادی را اعدام کرده بود. اما هیچگاه نخوانده بودم که علی هایت‌های سه نفره را مامور تفتیش عقیده در زندانی در کوفه یا مدینه کرده باشد که ببیند مسلمانند یا نه و اگر نباشند، دستور دهند سر از تن کفار جدا شود. من چیزی به یاد نداشتم.

آیت‌الله خمینی مرد و البته بسیاری عکس‌های با شکوه آن روز را دیدند، اما خیلی‌ها عکس‌های مردمی که کفن او را تکه تکه کردند ندیدند و نمی‌توانستند بفهمند چرا پخش تلویزیونی مراسم خاک‌سپاری چند دقیقه‌ای قطع شد. حتما باید عکاسانی غیر وابسته به قدرت همچون کاوه گلستان می‌بودند تا عکس برهنه آیت الله خمینی را به نشریات خارجی برسانند تا واقعیت معلوم شود که عاقبت رهبر کبیر انقلاب بعد از آن همه اعدام و سرکوب، چنین حقارتی بود. وقتی جنازه «امام» را در تابوتی فلزی آوردند تا این بار عاشقان باز کفن را تکه تکه نکنند، می‌شد فهمید که نزدیکان آیت‌الله خمینی چه حسی داشته‌اند.

یاران «امام» اندک اندک ضعیف‌تر شدند. مجلس سوم عملا پایان کارشان بود. راست‌ها با همکاری هاشمی رفسنجانی و شورای نگهبان، چپ‌های مجلس را قلع  و قمع کردند. آن موقع تنها چند روزنامه بودند که می‌توانستند اعتراضی بکنند، اما فقط به اتفاقاتی که در سطوح بالای حکومتی می‌افتاد. رسانه‌های چپ حکومتی خط امامی معترض راست حکومتی بودند. جنگ قدرت...همین. باز از روزنامه‌نگاری غیرجانبدارانه خبری نبود.

حتی روزنامه سلام هم وقتی در بازی قدرت پا را از حد فراتر گذاشت، با مهرورزی دولت هاشمی مواجه شد.

آن سال‌ها اما چه کسی جرات داشت در باب قتل غیرخودی‌ها بنویسد؟ کسی در باره سعیدی سیرجانی نوشت؟ نه! وقتی امنیتی‌ها و اطلاعاتی‌ها در بسیاری از روزنامه‌ها بودند انتظار داشتید روزنامه‌ها محل بیان واقعیت‌ها باشند؟ بعد از ماجرای اتوبوس نویسندگان، کدام روزنامه می‌توانست کوچک‌ترین اشاره‌ای کند؟ همشهری؟ سلام؟ کار و کارگر؟ ایران؟ فقط بشمارید چند نفر از مدیران این روزنامه‌ها زمانی امنیتی نبوده‌اند؟ روزنامه‌های دیگر چه؟ اخبار یا ابرار؟ روزنامه‌های شهرستانی؟ عمرا!

بسیاری از روزنامه‌های بالا پیش از دوم خرداد دست به دست هم دادند تا مقابل ناطق نوری و حامیانش بایستند. روزنامه‌نگاران بسیاری عضو ستاد خاتمی شدند. بسیاری از ما در تول آن سال‌ها این کار را منطقی می پنداشتیم، چون کسی به ما نگفته بود که وابستگی به یک جناح سیاسی مانع بزرگی در انعکاس واقعیت‌ها خواهد بود. دلمان نخواهد آمد کسی را که حامی‌اش بوده‌ایم در رسانه‌مان نقد شود.

نکته بامزه، افزایش سانسور بعد از دوم خرداد در بعضی روزنامه‌ها از جمله همشهری بود. زیر سوال بردن کارهای سوال‌برانگیز دولت جدید «عدم همراهی با اصلاحات» بود. وظیفه روزنامه‌نگاران بسیاری جز تبلیغ نامحسوس دولت و مقابله با رقبای آن نبود. کسی نمی‌توانست در باره سهم‌خواهی‌ها حرفی بزند. اگر می‌زد، جز تفرقه و سهم‌خواهی ارزیابی نمی‌شد. می‌شد؟

روزنامه‌های گروه شمس‌الواعظین همدلانه با دولت می‌نوشتند. اما مستقل‌تر از بقیه می‌نمودند. با این همه وزیر ارشاد بازدید سرزده‌اش همراه با تساهل زیادی نبود. وقتی هم که جامعه تعطیل شد، وزیر ارشاد خاطره بوسهل زوزنی را زنده کرد.

اما گرفتن آگهی‌های گران‌قیمت از احزاب در هنگامه انتخابات مجلس ششم چیزی نبود که خاطر روزنامه‌نگاران آن زمان برود.

روزنامه‌های زیادی مجوز گرفتند، بسیاری از مدیران وقت دولت روزنامه‌نگار شدند. امنیتی‌های چپی هم البته گزینه‌های خودشان را داشتند.

اگر روزنامه‌ای هم با وجود داشتن مدیری دولتی، سربیری مستقل می‌آورد، با تلفن‌های پی در پی دوستان ارشاد روبرو می‌شد. زیدآبادی را چرا بعد از سه هفته از روزنامه آزاد حذف کردند؟

همه روزنامه‌ها اما تحت تاثیر نبودند، بسیاری استقلال‌شان را حفظ کردند، اما آیا انتقاد از خطاهای دولت کار ساده‌ای بود؟ نه. متهم می‌شدند به همراهی با سوی مقابل. این ترسناک‌تر بود.

آن سال‌ها بسیاری از فعالان دانشجویی به روزنامه‌ها پیوستند. با حرارت و پیشداوری، طرف مقابل را دشمن می‌دانستند. خود ما در سال ۷۸ عملا وارد جنگی شده بودیم که نمی‌فهمیدیم برای چیست. هدف شاید انعکاس واقعیت بود، اما عملا کارمان زدن پوزه رقیب سیاسی شد. مرز میان روزنامه‌نگاری مستقل و جانبدارانه را نمی‌دانستیم. لااقل من و گروه بزرگی از همکاران چنین بودیم. ممکن بعد مثلا خبرنگار سرویس هنری یا ورزشی دلخور باشد که کارهای ما باعث تعطیلی روزنامه‌ای می‌شود که او هم از ان نان می خورد. حق هم داشتند.

 اگر در جلسه شورای سردبیری روزنامه‌ای بودی، حتما می‌دیدی که تمایل به حال‌گیری از رقیب بیشتر از تمرکز روی اخبار و انعکاس واقعیت‌ها است. در چنین شرایطی، دور افتادن از مسیر واقعی رسانه کار سختی نیست.

اینجا، این طرف دنیا اگر به روزنامه‌ای وارد شوی، جزوه‌ای به تو می‌دهند که با قواعد اخلاقی و حرفه‌ای محل کار جدیدت آشنا شوی. حد و مرزت را بدانی، بدانی اگر فعالیتی سیاسی برای یک حزب می‌خواهی انجام دهی، باید از روزنامه موقتا بروی. اگر می‌خواهی کاندیدا شوی، مرخصی بگیری، کار برای دولت و نهادهای امنیتی غیر ممکن است و ...

...

روزنامه‌نگاری مستقل، آیا جز نظارت دائمی بر قدرت و پرسش‌گری از مدعیان قدرت برای بیان واقعیت است؟ آیا جز با استقلال می‌توان خادم شهروندان بود؟ روزنامه‌نگاری "حامیانه" هم آداب خودش را دارد. نقد متعادل طرفین دعوا. دانستن در این نوع روزنامه‌نگاری هم حق همه است. روزنامه‌نگاری "حامیانه" می‌کوشد که دیدگاهی را جلو ببرد، اما نه به قیمت جعل و دستکاری در واقعیت. نه به قیمت دور شدن از قواعد روزنامه‌نگاری.

گیر دادن به سوابق افراد، چیزی نیست که مورد پسند هواداران باشد. طبیعی است. بت مورد نظر می‌شکند. اما گردش آزاد خبر برای بت شکستن نیست، برای واقعی کردن آدم‌هایی است که در مدار قدرت ایستانده‌اند. برای آن است که بدانند مسوولیت دارند. برای آن است که پاسخگو باشند.

...

الان یاد فیلم «همه مردان رئیس جمهور» می‌افتم. روزنامه‌نگاران جزو مردان هیچ رئیس جمهور یا کاندیدایی نبودند.

Subscribe to comments feed نظرات (12 نوشته شد):