دین مردم؛ دین حکومت

قصد نداشتم وارد این بحث شوم ولی به قولِ شاعرِ خردمندِ ما سعدی «به وقتِ مصلحت آن بِهْ که در سخن کوشی» و اکنون که نوعی جنجال در صفحات خودنویس بر پا شده، بد نیست در این باب چند کلمه‌ای قلمی شود. ابتدا بگویم که مسیر حرکت خودنویس مانند مسیر حرکت رودخانه گاه آرام و روان است، گاه تند و خروشان، و گاه در اثنای حرکت، به گرداب‌هایی بر می‌خوریم که رونده را از رفتن باز می‌دارد و او را در چرخشی سرسام‌آور گرفتار می‌سازد. بعضی از بحث‌های مطرح شده در خودنویس چنین حالتی را القا می‌کند که اگر به عمد نباشد، می‌توان آن‌را ضرورت طی مسیر و ناشی از پستی و بلندی‌های میان راه دانست. پیش‌تر بحث آزادی توهین مطرح بود، اکنون بحث آزادی در هم کوبیدن دین. این گردابْ گردابی‌ست هائل و رسانه‌ای که درون آن بیفتد با زحمت بسیار خواهد توانست از آن بیرون بیاید. عبور از کنار چنین گردابی نشان‌دهنده‌ی تیزبینی و خِرَد گردانندگان رسانه است. گاه انگیزه‌ی نشان دادن شجاعت و دلیری و گاه حس ماجراجویی باعث می‌شود ما میل به عبور از وسط این گرداب پیدا کنیم یا بخواهیم به آن نزدیک شویم. چنین کاری باعث خواهد شد ما ناخواسته به درون آن کشیده شویم و برای بیرون آمدن از آن انرژی بسیاری را هدر دهیم. با خواندن این جملات، هم‌اکنون گرداب‌سازان به خروش خواهند آمد که نویسنده خواهان محدود کردن آزادی بیان است و مانع انتقاد از دین. مشخص است که چنین نیست و انتقاد از هر چیز از جمله دینْ حق مسلم بشر است و چنان‌که دیده‌ایم و خوانده‌ایم هیچ‌کس در خودنویس خواهان چنین محدودیتی نیست اما برای این کار شرط‌ها هست و این شرط‌ها نه خاص خودنویس که در آزادترین رسانه‌های جهان نیز وجود دارد. اما قصد من امروز نگاه از این زاویه به مسئله نیست و می‌خواهم از زاویه‌ای دیگر به موضوع بپردازم که مکمّل گفت‌وگوهایی باشد که نیک‌آهنگ کوثر با معترضان به روش درست خودنویس داشته است.

در تعریفی کلی ما دو نوع دین داریم: دین مردم؛ دین حکومت. تا پیش از انقلاب، چیزی به نام دین حکومت وجود نداشت، و اگر چیزکی وجود داشت در قالب بخشی از قانون اساسی بود که قوانین مصوّب نباید مخالف مبانی دین اسلام باشد و یا دین رسمی ایران دین اسلام و مذهب رسمی، مذهب تشیّع است. بسیاری از قوانین مدنی و جزایی نیز مبتنی بر شرع اسلام بود. در فرهنگ و هنر، و کلاً عرصه‌های اجتماعی هم هر آن‌چه مخل دین مبین به شمار می‌آمد ممنوع بود. اما حکومت به‌رغم این که شاه خود را سایه‌ی خدا بر زمین می‌دانست و اعتقاد راسخ داشت که امامان چند بار او را از مرگ حتمی نجات داده‌اند، حکومت دینی نبود. دین مردم، در قرآن‌شان و در نهج‌البلاغه‌شان، و در رده‌های معتقدتر، در مفاتیح‌الجنان و کتاب‌های دعای‌شان خلاصه می‌شد. قرآن را کم‌تر کسی می‌خواند، نهج‌البلاغه را کم‌تر کسی ورق می‌زد، از کتب ادعیه هم معمولاً در زیارت‌گاه‌ها استفاده می‌شد. رابطه‌ی مردم با دین بیش‌تر احساسی و قلبی بود تا علمی و منطقی به همین لحاظ قرآن بیش‌تر از آن‌که خوانده شود، بوسیده می‌شد.

همین امر مورد اعتراض نواندیشان دینی مانند دکتر شریعتی قرار می‌گرفت که چرا مردم قرآن نمی‌خوانند، چرا معنی نماز را نمی‌دانند، چرا روح مناسک را درک نمی‌کنند و چرا بیش‌تر به دین از جنبه‌ی احساسی نگاه می‌کنند تا از جنبه‌ی علمی. بزرگ‌ترین آرزوی نواندیشان دینی، پایین آمدن قرآن از بالای طاقچه‌ها و مطالعه‌ی آن بود. این کار در سال ۵۶-۵۷ به صورت ناقص صورت گرفت و نتیجه‌ی آن استقرار حکومت اسلامی شد. دین مردم، در سال‌های پیش از انقلاب، دین خشونت نبود؛ دین سرکوب سازمان یافته‌ی منکران دین و کفار و دگراندیشان نبود؛ دین آزار و اذیت دختران و زنان و جوانان نبود؛ دین محدود کردن دیگران به معتقدات خود نبود. گه‌گاه این‌سو و آن‌سو شاهد خشونت فردی با بهانه‌ی مذهبی بودیم اما این مواردْ استثنا بود و قاعده نبود و دستگاه عدالت به هیچ‌وجه چنین بهانه‌هایی را نمی‌پذیرفت و مجرم بر اساس قوانین موجود مجازات می‌شد (البته استثناهایی هم مانند مورد ترور احمد کسروی وجود داشت که آن‌هم به‌خاطر جلوگیری از بحران‌های اجتماعی و عواقب سیاسی آن بود).

با استقرار حکومت اسلامی، دین از روی طاقچه‌ها، به مراکز قدرت رفت و میان رهبر انقلاب و قوای مجریه و مقننه و قضائیه توزیع شد. حکومت برای اِعمال خشونت نیاز به قانون و قاعده داشت و چون حکومت نام دین را یدک می‌کشید این قانون و قاعده از دل دین بیرون کشیده شد. اما این قانون و قاعده می‌توانست بیرون کشیده نشود یا با تفسیری دیگر، اسلامی رحمانی را حاکم کند. نمایندگان روحانی بسیاری نیز وجود داشتند و دارند که اگر امروز حکومت را به دست بگیرند قطعاً چنین اسلامی را که عاری از خشونت است بر ایران حاکم خواهند کرد.

اما مخالفان حکومت، که دامنه‌ی مخالفت‌شان به دینِ حکومت نیز کشیده می‌شود، گاه دین حکومت را با دین مردم اشتباه می‌گیرند. کجا پیرمردی که از دین جز مهر و محبت نمی‌فهمد می‌تواند نقش جنتی را در عرصه سیاست بازی کند؟ کجا مرد مؤمنی که با خلوص نیّت دست به آسمان می بَرَد و از خدای خود گشایش در کار یا سلامت زن و فرزند طلب می‌کند می‌تواند نقش احمدی‌نژاد را در میان مردم بازی کند؟ یکی کردن دین حکومت با دین مردم اگر از سر عناد و بدخواهی نباشد، نهایت کج‌سلیقگی است.

نکته‌ی دیگری که می‌توان بر آن انگشت گذاشت این است که ما، به عنوان آزادی‌خواهان و استبدادستیزان و طرفداران حقوق بشر، خواهان از میان بردن دین شخصی نیستیم بل‌که خواهان تفکیک دین (به هر شکل و صورت‌اش) از قدرت و حاکمیت و قوانین اجتماعی هستیم. نه در ایران نه در هیچ جای دیگر جهان چنین حقی برای هیچ‌کس وجود ندارد که بخواهد دین مردم را از آن‌ها بگیرد. حتی در بدترین دوران فشار و سرکوب در کشورهای کمونیستی نیز این حق به صورت ظاهری برای مردم محفوظ بود. باز تاکید می‌کنم که انتقاد از دین، تا حدِّ نفی و ردِّ آن حقِّ هر کسی‌ست اما جریحه‌دار کردن احساسات مردم و برانگیختن آن‌ها -که موجب عکس‌العمل و ناآرامی‌شان خواهد شد- با انتقاد تفاوت ماهوی دارد.

نقش رسانه در این میان معلوم است. عبور از کنارِ گرداب‌هایی با عنوان حق توهین که گاه به صورت طبیعی و گاه به عمد به‌وجود می‌آید شیوه‌ی صحیح عمل رسانه‌ای‌ست. بر اساس آن‌چه تا کنون در خودنویس دیده‌ایم می‌توان گفت که این رسانه برای خود چهارچوب‌های معینی دارد و یکی از این چهارچوب‌ها تفاوت گذاشتن میان دین حکومتی و دین مردم است. شاید برای تعیین حدود و ثغور دین حکومتی نیاز به بررسی و تدوین بایدها و نبایدها باشد، ولی در مورد دین مردم -تا جایی که مردم قصد تحمیل آن‌را به کسی نداشته باشند- قطعاً حفظ احترام و جلوگیری از رنجش‌های بی‌حاصل وظیفه‌ی رسانه‌های مستقل و معتدل خواهد بود.

Subscribe to comments feed نظرات (11 نوشته شد):