روح خودنویس

«خانه‌تکانی در دو سالگی خودنویس» عنوان یادداشتی‌ست که دوست ارجمندم نیک‌آهنگ کوثر آن‌را در آستانه‌ی سال‌گرد تولد «خودنویس» نوشته و نوید تغییراتی در شکل و محتوای این سایت داده است. آن‌چه اکنون می‌خواهم بنویسم بحث فنی در مورد شکل و محتوای خودنویس نیست بل‌که معرفی عامل سومی‌ست که به یک رسانه زندگی و تحرک می‌بخشد و آن روح رسانه است. روح رسانه -مانند روح انسان- یک پدیده‌ی انتزاعی و موهوم نیست. اگر شکل نباشد و اگر محتوا نباشد، روحْ به تنهایی وجود نخواهد داشت. آن‌چه روح می‌نامیم مجموعه‌ی عمل‌کرد شکل و محتواست و جنبش و تحرکی که این دو بنا به ماهیّت و ذات خود به‌وجود می‌آورند. رسانه، اندام‌واره‌ای‌ست مانند انسان. اگر آن‌چه را که در انسان قابل لمس و دیدن است شکل بنامیم، و آن‌چه را که در شبکه‌ی اعصاب انسان به شکل پالس‌های الکتریکی در حال فعل و انفعال است محتوا، مجموعه‌ی این دو، انسان را به تحرکی جهت‌دار وا می‌دارد که ما آن را به عاملی به نام روح منتسب می‌کنیم. همانند آگاهی که در مغز انسان شکل می‌گیرد اما هیچ‌کس نمی‌داند چه فعل و انفعالاتی در کجای مغز انسان آگاهی را به‌وجود می‌آورد، روح یک رسانه نیز نه در یک نقطه‌ی مشخص یا در اثر عامل و یا عواملی مشخص، که به شکلی نامعین در مجموعه‌ی رسانه، و ترکیب شکل و محتوای آن به‌وجود می‌آید و به آن زندگی و هویّت می‌بخشد. روح رسانه، موتور محرک رسانه است. در رسانه‌هایی که شهروندخبرنگاران با کارِ افتخاری و بدون دست‌مزد محتوای آن‌را تولید می‌کنند سوختِ این موتور، پول و درآمد و حقوق کارمندی نیست بل‌که عشق و علاقه و داشتن هدفی غیر مادّی‌ست.

روح خودنویس روحی‌ست سر زنده و پویا. با نگاهی به شکل و محتوای سایت، این حالتِ سرزندگی به مشاهده‌گر منتقل می‌شود. اساس کار یک رسانه به اعتقاد این‌جانب نه شکل صِرف، نه محتوای صِرف، که مجموعه‌ی عمل‌کرد این دو و حاصل آن یعنی روح رسانه است. این عامل است که مُراجع به سایت را به مراجعه، و نویسنده‌ی سایت را به نوشتن ترغیب می‌کند. بسیاری از سایت‌ها را مشاهده می‌کنیم که شکلی بسیار زیبا و حرفه‌ای دارند. تعدادی از همین‌ها محتوای عمیق نیز تولید می‌کنند. اما مجموعه‌ی این‌ها مجموعه‌ای بی‌روح است که مخاطب را ناخودآگاه پس می‌زند. ناگفته نماند که این روح با عزم و اراده و برنامه‌ریزی و حتی حرفه‌ای‌گری به‌وجود نمی‌آید. همه‌ی این‌ها شاید برای رسانه لازم باشد اما یک عامل پنهان دیگر هست که به رسانه زندگی و گرمی می‌بخشد و مُراجع، این زندگی و گرمی را احساس می‌کند و به‌خاطر آن خود را به رسانه نزدیک می‌بیند: گردانندگان رسانه و تولیدکنندگان محتوا هرگاه بخشی از وجود خود را در رسانه بگذارند آن رسانه به احتمال قوی با روح و با طراوت خواهد شد. 

شاید بتوان با مطرح کردن موضوع زیبایی، بحث را از زاویه‌ی دیگری پی گرفت. برخی زیبایی‌ها ساختگی هستند و برخی ذاتی. در زیبایی ساختگی همه‌ی نسبت‌ها درست اندازه‌گیری شده و به شکلی حرفه‌ای مجموعه‌ای آفریده است که بر آن ایرادی عددی و کمّی نمی‌توان گرفت اما این زیبایی، به هر دلیل به دل بیننده نمی‌نشیند و چیزی کم دارد. در زیبایی ذاتی اما، ممکن است حتی عنصری به شکل جداگانه ضعیف و حتی دارای ایراد اساسی باشد اما مجموعه‌ی عناصر، زیبائی‌یی ذاتی و دل‌نشین را می‌آفرینند. از این گفته‌ها می‌خواهم نتیجه بگیرم که یک رسانه می‌تواند ضعف‌هایی داشته باشد و این ضعف‌ها حتی در برخی موارد عمده باشد، اما آن‌چه اساس کار است «مجموعه»ی عوامل سازنده‌ی رسانه و عمل‌کرد و تاثیر آن بر مخاطب است.

اگر به خودنویس از این زاویه بنگریم، رسانه‌ای می‌بینیم با روح و با نشاط که گردانندگان و نویسندگان‌اش سعی می‌کنند بخشی از «خود»شان را در آن بازتاب دهند و به آن حیات و زندگی ببخشند. این انرژی در خودنویس کاملاً حس می‌شود. رسانه‌های اینترنتی‌یی داریم که شیک و قشنگ‌اند، اما زیبایی‌شان عروسکی‌ست. باید مراقب بود که زیباسازیِ رسانه منجر به از دست رفتن روح و زیباییِ ذاتیِ رسانه نشود. گاه برخی ضعف‌ها نمک رسانه است و وجود آن‌ها لازم. گاه استریل شدن بیش از حد و وسواس به خرج دادن، رسانه را از مخاطب و مخاطب را از رسانه دور می‌کند.

تا دو سالگی خودنویس هنوز زمان باقی‌ست. نقد مخاطبان خودنویس به بهبود شکل و محتوای آن کمک خواهد کرد و به این رسانه‌ی نوپا تحرک و پویایی بیش‌تری خواهد بخشید.

Subscribe to comments feed نظرات (0 نوشته شد):