فرهنگ شفاهی منبری و عقل مدرن

محمد قائد می‌گوید در ایران فرهنگ شفاهی غلبه دارد‌، می‌شود مثال‌های زیادی برایش پیدا کرد. احمد فردید درس‌خوانده بود و احتمالا مدرک‌اش را هم گرفته بود و پیروان علی شریعتی هم «دکتر»‌از دهان شان نمی‌افتد. با این حال این دو نفر که نماینده فکری دو جناح اصلی اسلام گرایی موجود در ایران هستند، هیچ یک به خود زحمت نوشتن ندادند. شریعتی چیزهایی نوشت ولی آنچه از او بیش از همه خوانده شده، پیاده سازی‌های نوار‌های سخنرانی‌اش است. احمد فردید از بیخ منکر کتابت و مصاحبه و کلا هر روشی بود که بشود ادعاهایش را وزن کرد.

در مغرب زمین هم رسم است که سخنرانی کنند، بیشتر در کنفرانس‌های تخصصی و حول موضوعات مشخص. اما سخنران اصولا به این دلیل دعوت می‌شود که چیزی نوشته و کاری کرده، سالیانی هم هست که موسساتی تلاش می‌کنند روشنفکران عرصه عمومی را بیشتر پشت تریبون بیاورند. دانشگاه اریزونا با شبکه علم و کنفرانس های تد،‌ از این جمله‌اند. جریان نو الحادی (new atheism) با بهره گیری از وب ۲.۰ و شبکه‌های اجتماعی، سخنرانی‌ها و جدل‌هایی که معمولا تعداد اندکی بیننده و شنونده دارد را به میلیون‌ها نفر در جهان عرضه می‌کنند و هر یک از چهره‌های این جریان نام‌شان میلیون‌ها بار در یوتیوب یافت می‌شود. این سخنرانان البته بدون استثنا، کتاب‌هایی بحث برانگیز نوشته‌اند و توجه گروهی قابل توجه را ابتدا در حلقه تخصصی خودشان جلب کرده‌اند تا به پای تریبون برسند. اما چطور می‌شود که کسی در ایران یک کتاب نمی‌نویسد ولی پیاده‌سازی سخنرانی‌هایش سال‌ها زمان می‌برد؟ راز این صعود کهکشانی از ناکجاآباد به تریبونی با بلندگوهای گوشخراش در چیست؟

به گمان نگارنده موضوع در همین فرهنگ شفاهی است،‌ این‌که کسی از بچگی پای منبر بزرگ می‌شود و کلاس درس را هم بر اساس منبر و مکتب خانه اداره می‌کنند، درست است که خلاقیت را در کودک نابود می‌کند،‌ ولی به شکلی متناقض، یک منبر روی تمام عیار هم تولید می‌کند. انسان توان تقلیدی بسیار بالایی دارد به شکل ذاتی، ولی آفرینش کیفیتی بالقوه و پرورشی است. برای همین است علی رغم میلیون‌ها ساعت موعظه، اتفاق خاصی در مملکت نمی‌افتد. فرهنگ کتبی اولین قدم در نزدیک شدن به عقل مدرن است.

Subscribe to comments feed نظرات (1 نوشته شد):